Παρακείμενα κείμενα #7: Η ζωή και το ταξίδι

 

Ολάκερη η ύπαρξη είναι απλώς ένα παιχνίδι.
Παρόλο τον υπερφίαλο εγωκεντρισμό των ανθρώπων και την μανία τους να βλέπουν σχέδια και σκοπούς παντού, το σύμπαν, η ύπαρξη και η ζωή δεν πάνε κάπου συγκεκριμένα. Δεν έχουν κάποιο σκοπό που πρέπει να εκπληρώσουν ή ένα στόχο που πρέπει να πιάσουν πάση θυσία.

Για να σου το δώσω να το καταλάβεις πιο εύκολα, η καλύτερη αναλογία που μπορώ να σκεφτώ είναι αυτή της μουσικής. Η μουσική είναι ένα τέτοιο παιχνίδι. Δεν λέμε «δουλεύω την κιθάρα». Λέμε «παίζω την κιθάρα». Γιατί;

Η μουσική διαφέρει, για παράδειγμα, από ένα ταξίδι που έχει κάποιο προορισμό. Όταν ταξιδεύεις έχεις σκοπό να φτάσεις κάπου. Όμως στην μουσική τα πράγματα είναι διαφορετικά. Το τέλος μιας μουσικής σύνθεσης ή ενός τραγουδιού δεν είναι το νόημα του. Αν αυτό ίσχυε, οι καλύτεροι μουσικοί θα ήταν και οι γρηγορότεροι. Οι καλύτεροι συνθέτες θα ήταν αυτοί με τις μικρότερες συνθέσεις και τα συντομότερα φινάλε. Όσο για τις συναυλίες, θα παίζονταν μόνο τα τελειώματα των κομματιών. «Τα-ντα-ντάααμ», τελείωσε το τραγούδι, πάμε σπίτι.

Με παρόμοιο τρόπο δουλεύει και ο χορός. Όταν χορεύεις, δεν στοχεύεις σε κάποιο συγκεκριμένο σημείο στο δωμάτιο. Δεν χορεύεις για να φτάσεις εκεί. Χορεύεις για να… χορέψεις! Το όλο νόημα του χορού είναι ο ίδιος ο χορός.

Δυστυχώς αυτό δεν είναι κάτι που μας μαθαίνει η εκπαίδευσή μας. Το σύστημα του σχολείου, έτσι όπως είναι φτιαγμένο, δίνει μία εντελώς διαφορετική εντύπωση. Τα πάντα είναι βαθμοί και τάξεις. Στόχοι και διαδρομές…

Παίρνουμε το νήπιο και το βάζουμε στον εκπαιδευτικό διάδρομο, σπρώχνοντας και τραβώντας το ακόμα και με το ζόρι. Το παιδί πάει στο νηπιαγωγείο και αυτό είναι υπέροχο, γιατί μετά θα μπορεί να πάει στην πρώτη δημοτικού. Η πρώτη οδηγεί στην δευτέρα και από εκεί στην τρίτη, και πριν το καταλάβεις, έρχεται το γυμνάσιο και ύστερα το λύκειο, και ένα φοβερό πράγμα που περιμένεις έρχεται… Έρχεται!

Μετά πας στο πανεπιστήμιο και μόλις το τελειώσεις συνεχίζεις στο μεταπτυχιακό, και μόλις τελειώσεις και από εκεί βγαίνεις -που λέμε- στον κόσμο. Ύστερα πιάνεις μια δουλειά πίσω από μία οθόνη, και η εταιρία έχει στόχους που πρέπει να πιάσεις, και το φοβερό πράγμα έρχεται, αυτή η μεγάλη επιτυχία που περιμένεις…

Μετά φτάνεις γύρω στα 50 και λες «επιτέλους έφτασα!», αλλά τσεκάρεις και δεν νιώθεις διαφορετικά από ότι συνήθως…

Δες λίγο τους ανθρώπους που ζουν για τη σύνταξη. Εκείνους που η αποταμίευση είναι πρώτη προτεραιότητα «για τα γεράματα». Φτάνουν τελικά στα 70 χωρίς ενέργεια και σχεδόν -αν όχι εξολοκλήρου- ανήμποροι, και περνούν την υπόλοιπη ζωή τους σε κάποιο ΚΑΠΗ ή γηροκομείο. Γιατί απλώς εξαπατήσαμε τους εαυτούς μας…

Σκεφτόμαστε ότι η ζωή είναι ένα ταξίδι, άρα έχει κάποιο προορισμό για τέλος, και αυτός ο προορισμός είναι να τερματίσεις στον αγώνα και να φτάσεις στην επιτυχία ή οτιδήποτε είναι αυτό που σε περιμένει μετά θάνατον. Κάποιου είδους αιωνιότητα ή παράδεισο για όταν δεν ζεις πια. Όμως έχουμε χάσει το νόημα εντελώς.

Η ζωή δεν ήταν ταξίδι. Ήταν σαν την μουσική, κι εσύ έπρεπε απλώς να τραγουδήσεις ή να χορέψεις, όσο έπαιζαν τα όργανα.

Αφού διαβάζεις αυτές τις γραμμές σημαίνει ότι είσαι ακόμα ζωντανή ή ζωντανός. Η μουσική παίζει ακόμα για σένα σε κάθε στροφή της ύπαρξης. Είναι εκεί, αν θες να την ακούσεις. Αν δεν θες να περπατάς στον διάδρομο σαν υπνωτισμένος, μήπως να σου χάριζες αυτόν το χορό;

 

Πώς να χακάρεις ένα μυαλό #34: Συλλογικό υπερσυνείδητο

Ένα κλασσικό ρητό, που κυκλοφορεί κυρίως ανάμεσα σε όσους ασχολούνται με τον νευρογλωσσικό προγραμματισμό, λέει το εξής: «ο χάρτης δεν είναι η περιοχή».
Αυτό μπορεί να ακούγεται αυτονόητο και ίσως στα όρια του κλισέ, όμως είναι ουσιαστικό για αυτά για τα οποία θα μιλήσουμε σήμερα.

Αυτό που εννοεί είναι ότι η ερμηνεία του κόσμου, δηλαδή οι «χάρτες» μας, είναι απλώς η αναπαράσταση αυτού του κόσμου στο μυαλό μας. Δεν είναι μια ατόφια, «αντικειμενική» πραγματικότητα, αλλά μια πραγματικότητα που επηρεάζεται από τις προσδοκίες και τις υποθέσεις μας για εκείνη. Η πραγματικότητα είναι υποκειμενική στον παρατηρητή!

Από την άλλη μεριά, σημαίνει ότι μπορείς να αλλάζεις «χάρτες» και να βλέπεις τον κόσμο υπό άλλα πρίσματα και άλλη οπτική. Όταν το κάνεις αυτό, αρχίζεις να βλέπεις ότι οι απόψεις σου, δηλαδή τα μνημίδια που σε διακατέχουν, μορφοποιούν την πραγματικότητα ελάχιστα, αλλά ουσιαστικά. Όταν καταφέρεις να απελευθερωθείς από ένα σύστημα αξιών και βιώσεις αυτό που ονομάζεται «paradigm shift», μοιάζει ολόκληρο το σύμπαν να μεταμορφώνεται μπροστά στα μάτια σου και να αλληλεπιδρά με εσένα διαφορετικά.

Φωτογραφία: sanja

Ένα μεταισθησιογόνο που το κάνει αυτό (και για το οποίο έχω μιλήσει παλιότερα εδώ) είναι το να δοκιμάζεις και να υποβάλεις σε τεστ τα διάφορα συστήματα αξιών σου, με σκοπό να βελτιώσεις τον προσωπικό σου «χάρτη» της πραγματικότητας. Πως γίνεται αυτό; Παραδείγματος χάριν, αν είσαι θρήσκος, μπορείς να δοκιμάσεις να «πειραματιστείς» με την αθεΐα για ένα χρονικό διάστημα, και αντίστροφα. Το ίδιο μπορείς να κάνεις με την πολιτική, τις σχέσεις, τις αθλητικές σου προτιμήσεις και γενικά με τα περισσότερα ζητήματα της σύγχρονης ζωής.

Δύσκολο και άβολο; Σίγουρα! Αλλά είναι ο μόνος τρόπος να ανακατευτείς με πράγματα αντίθετα από αυτά που σου αρέσουν ή με τα οποία αλληλεπιδράς εύκολα, και άρα να βγεις από την ζώνη ασφαλείας σου. Σου αρέσουν οι κωμωδίες; Δες ένα δράμα! Σου αρέσει να βγαίνεις και να είσαι εξωστρεφής; Δοκίμασε να διαβάσεις ένα βιβλίο ή κάνε μια ανάλογη δραστηριότητα.

Σπάσε τον αυτόματο τρόπο λειτουργίας σου. Μεγάλωσε τον «χάρτη» σου.

Έκανα τον πρόλογο και σου θύμισα το παραπάνω μεταισθησιογόνο, ώστε να ακούσεις πιο εύκολα τα πράγματα που θα πω παρακάτω. Πριν περάσεις σε κάποια αυτόματη απόρριψη (επειδή δεν συνάδουν με τα υπάρχοντα μνημίδιά σου) ή οποιαδήποτε κρίση, δέξου έστω για λίγο ότι είναι τόσο αληθινά, όσο οποιαδήποτε άλλο επιστημονικό γεγονός δέχεσαι ως αληθές.

Για να μπορέσουμε να φτάσουμε στο ζουμί των πραγμάτων που συζητάμε σε αυτό και όλα τα προηγούμενα άρθρα αυτού του blog, θα πρέπει να κάνουμε μία αλλαγή άποψης, ένα paradigm shift, από τον άνθρωπο στα μνημίδιά του. Έτσι, αντί να τον μελετήσουμε ως ένα ον με σκέψεις, τον θεωρούμε απλό φορέα αυτόνομων νοητικών οντοτήτων, μνημιδίων δηλαδή.

Σε μπέρδεψα; Φαντάσου ότι οι σκέψεις σου είναι μικρές μαϊμούδες που ζουν μέσα στο κεφάλι σου. Προσπαθούμε να δούμε τον κόσμο από την μεριά τους, εφόσον πρώτα τις δεχτούμε όχι ως αφηρημένες διεργασίες που δημιουργούνται από τον άνθρωπο, αλλά ως οντότητες με τους ανθρώπους απλούς φορείς. Θεωρούμε ότι ο κάθε άνθρωπος είναι απλά ο τόπος κατοικίας τέτοιων μαϊμούδων, και προσπαθούμε να καταλάβουμε πως βλέπουν τα πράγματα και γιατί κάνουν αυτά που κάνουν.

Φωτογραφία: PatrickBrown

Υπό αυτό το πρίσμα, κάθε μνημίδιο είναι μια οντότητα που ζει στα μυαλά των ανθρώπων. Για παράδειγμα, ο Spiderman είναι ένας φανταστικός χαρακτήρας που ενσαρκώθηκε σε κινηματογράφο, τηλεόραση, κόμικς, τραγούδια, κλπ. Ο Spiderman έχει μια ιστορία και μεγάλη επίδραση στην pop κουλτούρα. Ακόμα κι όταν εσύ κι εγώ θα έχουμε φύγει από αυτό τον κόσμο, ο Spiderman θα συνεχίσει να υπάρχει στα μυαλά εκατομμυρίων ανθρώπων. Το μνημίδιο του Spiderman δεν ζει πλέον στις σελίδες κάποιου κόμικ, αλλά υπάρχει πλέον στο συλλογικό υπερσυνείδητο.  

Χρησιμοποιώ αυτόν τον όρο, ελλείψει άλλου, ως αναφορά στο συλλογικό ασυνείδητο του Carl Jung, αλλά με μια ειδοποιό διαφορά. Θεωρώ το συλλογικό υπερσυνείδητο όχι σαν αρχέτυπα κληρονομημένα με κάποιο τρόπο στη δομή του εγκεφάλου μας, αλλά ως την δεξαμενή όλων των μνημιδίων που υπάρχουν (και θα μπορούσαν να υπάρξουν), από την οποία αντλούμε χωρίς να το γνωρίζουμε τις ιδεόσφαιρές μας.

Ας επανέλθω όμως στο μνημίδιο του Spiderman. Στον αποκρυφισμό, τέτοιου είδους οντότητες ονομάζονται egregores, και αυτά τα «πλάσματα» τρέφονται με την προσοχή μας. Αν δεν υπάρχει κάποιος να παρατηρήσει το egregore (στη δικιά μας γλώσσα να αναλογιστεί ή να χρησιμοποιήσει το μνημίδιο), τότε εκείνο ξεθωριάζει στην ανυπαρξία, και είναι ο μόνος τρόπος να το εξουδετερώσεις. Το μοναδικό πράγμα που το κρατάει «ζωντανό» είναι η επίγνωση που έχουν για αυτό οι άνθρωποι.

Φωτογραφία: PascalCampion

Το πρόβλημα είναι ότι τα μνημίδια δεν περιορίζονται μόνο σε υπέρ-ήρωες.  Μπορεί να είναι εντελώς εννοιολογικά, όπως για παράδειγμα: δημοκρατία, φιλελευθερισμός, κομμουνισμός, κλπ. Αυτές είναι διάφορες ιδέες που μοιράζονται οι άνθρωποι, κι όμως… Κάθε ένας από εμάς βλέπει μόνο μια παραλλαγή της αρχικής έννοιας.

Αν συζητήσεις με δύο χριστιανούς και τους ρωτήσεις αν πιστεύουν στον Θεό, σίγουρα θα πάρεις θετική απάντηση. Όμως αν συνεχίσεις να τους κάνεις ερωτήσεις για αυτό, θα διαπιστώσεις ότι οι απαντήσεις τους μπορεί να είναι τόσο διαφορετικές, που σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να αναρωτηθείς αν τελικά πιστεύουν στον ίδιο θεό!

Αν κοιτάξεις προσεκτικά, θα δεις ότι υπάρχει ένα μοτίβο της επίδρασης των διάφορων μνημιδίων, ανάλογα με το περιβάλλον. Φαίνεται σαν να ενεργοποιούνται και να αδρανοποιούνται περιοδικά. Σαν να έχουν έντονη επίδραση επάνω μας ή ελάχιστη έως καθόλου, όπως ένα εκκρεμές. Έρχονται, φεύγουν κι ύστερα πάλι εμφανίζονται. Με αυτό τον τρόπο μπορούν να αλλάξουν την ζωή σου δραματικά, μόνο και μόνο για να «αυτό-υπενθυμίζονται» και να παραμένουν «ζωντανά».

Έτσι λοιπόν, αν παρατηρήσεις ότι τσακώνεσαι συνεχώς με τους ίδιους ανθρώπους για τα ίδια πράγματα ανα διαστήματα, μπορεί να είσαι θύμα ενός τέτοιου «μνημιδιακού εκκρεμούς», που δημιουργεί ένταση για να το «ταΐσεις» με την προσοχή σου.

Δεν ενδιαφέρει αν είσαι υπέρ ή κατά του συγκεκριμένου μνημιδίου. Το μόνο που το νοιάζει εκείνο είναι η προσοχή σου και το πώς θα συνεχίσει να υπάρχει μέσα στο μυαλό σου, ει δυνατόν και να αναπαραχθεί σε άλλα. Έτσι εξασφαλίζει την ύπαρξή του στο συλλογικό υπερσυνείδητο.

Οπότε, αν βρίσκεις ότι παλεύεις με τα ίδια προβλήματα ξανά και ξανά, ίσως είσαι στο έλεος μιας τέτοιας κατάστασης. Το πρόβλημα είναι ότι αν προσπαθήσεις να πολεμήσεις ένα τέτοιο «εκκρεμές» ή κατάσταση, απλώς θα χάσεις τον χρόνο σου. Γιατί αν την πολεμήσεις, σημαίνει ότι της προσφέρεις την ενέργειά σου μέσω της προσοχής σου σε αυτή! Ο μόνος τρόπος να αντισταθείς είναι να αποσυνδεθείς συναισθηματικά…

Αν σε τσαντίζουν οι σεξιστές, ρατσιστές, φασίστες, συμπλήρωσε-ότι-θέλεις, το να αδιαφορήσεις για την χολή τους είναι ο καλύτερος τρόπος να μειώσεις την επίδρασή τους στον ψυχισμό σου. Το να απαντήσεις συναισθηματικά σε προσβολές ή κακότροπες αρλούμπες ενεργοποιεί το εκκρεμές και σπαταλάει την πολύτιμη προσοχή σου σε πράγματα που δεν έχουν ουσία.

Ο τρόπος για να μειώσεις την επίδραση τέτοιων παρασιτικών μνημιδίων είναι να μειώσεις την σημαντικότητα των προβλημάτων που σου προκαλούν. Φυσικά και δεν εννοώ να γίνεις αναίσθητος ή αναίσθητη, και να αδιαφορείς πλήρως για πράγματα και καταστάσεις. Εννοώ ότι αντί να έχεις την αυτόματη αντίδραση του φόβου, του stress ή του θυμού, απλώς να αποδεχτείς το πρόβλημα και να δεις τι μπορείς να κάνεις με αυτό. Βαθιές ανάσες…

Φωτογραφία: AquaSixio

Είναι γεγονός ότι πολύ συχνά γινόμαστε σκλάβοι των μνημιδίων και συμπεριφερόμαστε με αυτόματο τρόπο, μόνο και μόνο για να ικανοποιήσουμε τους δικούς τους σκοπούς. Μπορεί να νευριάσαμε επειδή κάποιος διάσημος είπε κάτι, ή γιατί η κυβέρνηση έκανε αυτό ή εκείνο… Σύμφωνα με τα όσα είπα, όλα αυτά είναι μνημίδια που χρειάζονται την προσοχή σου για να επιβιώσουν (και την ενεργό συμμετοχή σου για να αναπαραχθούν, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία).

Οπότε αν θέλεις να μειώσεις τον θόρυβο στη ζωή σου, προσπάθησε να αποδεσμεύσεις τα προβλήματα από το συναίσθημα. Μόνο έτσι θα κάνεις τα επιβλαβή μνημίδια να «πεθάνουν» από πείνα.

Φυσικά, αυτό δεν είναι και το απλούστερο πράγμα στον κόσμο… Ίσως για αυτό, είναι ένα σημαντικό κομμάτι σε ορισμένες προσεγγίσεις ψυχοθεραπείας και συμβουλευτικής (παρόλο που η ορολογία είναι διαφορετική, ο στόχος δεν διαφέρει). Τουλάχιστον τώρα, ίσως αρχίζεις να βλέπεις μια σύνδεση μεταξύ των καταστάσεων που σε ταλανίζουν (και βλέπεις) και των νημάτων που σε κινούν (και φυσικά δυσκολεύεσαι να δεις). Τουλάχιστον τώρα, έχεις την επιλογή να λειτουργήσεις είτε σαν το αυτόματο ανδρείκελο των μνημιδίων σου, είτε σαν άνθρωπο που πλοηγεί την ζωή του με σύνεση, λογική και αρετή. Τι προτιμάς από τα δύο; 

 

ΜΕΤΑΙΣΘΗΣΙΟΓΟΝΑ
(Βιβλιογραφία και προτεινόμενα αναγνώσματα)

Bertrand, Russel. The Analysis of the Mind (George Allen & Unwin, 1921).
Jung Carl. Η ολοκλήρωση της προσωπικότητας (Εκδόσεις Αντίνεα, 1981).
Dalton, Richard. I Am Not My Thoughts (Value Life Associates, 2016).
Vadim Zeland. Reality Transurfing. Steps I-V (‎CreateSpace Independent Publishing, 2016).

Πώς να χακάρεις ένα μυαλό #33: Επιθυμία

 

Αν πρόσεχες αυτά που έλεγα στα προηγούμενα άρθρα αυτού του blog, θα έχεις καταλάβει ότι οτιδήποτε βρίσκεται μέσα στο μικρό μας κεφάλι, όλες οι νοητικές διεργασίες, μπορεί να είναι μνημίδια, και τις περισσότερες των περισσοτέρων φορών, είναι.
Σκεφτόμαστε με μνημίδια, τα λόγια μας είναι μνημίδια που θέλουν να αναπαραχθούν, και οι προσωπικότητές μας είναι σε μεγάλο βαθμό, το άθροισμα και η αλληλεπίδρασή τους. Υπάρχει όμως μια νοητική διεργασία ακόμα πιο πολύπλοκη, κυρίως γιατί βρίσκεται στα μύχια της ανθρώπινης ψυχής και από εκεί ύπουλα κινεί τα νήματα αυτού που αφελώς καλούμε «μοίρα». Με την επιθυμία τελικά τι γίνεται;

Ας γυρίσουμε μισό αιώνα πίσω, τότε που ο νεαρός Rene Girard έπιανε δουλειά ως φιλόλογος για τα προς το ζην του. Άρχισε να μελετάει γαλλική λογοτεχνία, ώστε να είναι μπροστά από τους μαθητές του. Καθώς μελετούσε την ύλη, το ένα βιβλίο πίσω από το άλλο, άρχισε να παρατηρεί κάποιες περίεργες ομοιότητες από μυθιστόρημα σε μυθιστόρημα. Επεκτείνοντας την έρευνά του στην παγκόσμια λογοτεχνία (και αργότερα σε ιερά κείμενα διαφόρων θρησκειών) άρχισε να βλέπει ένα πανίσχυρο μοτίβο της ανθρώπινης συμπεριφοράς στην καρδιά της λογοτεχνίας… Η μίμηση είναι ένας βασικός μηχανισμός της συμπεριφοράς μας!

Μπορεί εμείς να νομίζουμε ότι οι αποφάσεις μας είναι αυτόνομες, όμως ο Girard είδε κάτι άλλο στην κλασσική, και όχι μόνο λογοτεχνία. Όλοι (μα όλοι) οι ήρωες έχουν κάποιο μοντέλο, κάποιον που θαυμάζουν και θέλουν να γίνουν σαν κι αυτόν.

Φωτογραφία: DISENT

Αυτό τον οδήγησε στην θεωρία ότι, όπως οι ήρωες στα μεγάλα μυθιστορήματα λειτουργούν με βάση κάποιο εξιδανικευμένο μοντέλο, έτσι και οι άνθρωποι βασίζουν τις επιθυμίες τους πάνω στις επιθυμίες των άλλων, π.χ. στον καλύτερο μας φίλο ή ακόμα και σε κάποια διασημότητα που δεν θα γνωρίσουν ποτέ.

Σύμφωνα με τον Girard, ο άνθρωπος είναι ένα ον που «δεν ξέρει τι να επιθυμήσει». Για αυτό κοιτάζει τους άλλους για να αποφασίσει. Επιθυμούμε αυτό που επιθυμούν οι άλλοι, γιατί αντιγράφουμε την επιθυμία τους!

Αυτό αυτόματα κατατάσσει την επιθυμία στα μνημίδια, και υπό αυτό το πρίσμα μπορούμε να οδηγηθούμε σε ενδιαφέροντα συμπεράσματα για πράγματα όπως το χρηματιστήριο, η μόδα, τα κοινωνικά δίκτυα, και πρακτικά κάθε ανθρώπινη αλληλεπίδραση. Έτσι εξηγείται γιατί οι άνθρωποι μπορούν να τσακωθούν για μία θέση παρκινγκ, παρόλο που υπάρχουν και άλλες τριγύρω. Αφού κοπιάρουμε τις επιθυμίες των άλλων και μας «μολύνουν» ως μνημίδια, καταλήγουμε να θέλουμε την ίδια θέση παρκινγκ, την ίδια δουλειά, το ίδιο σπίτι, το ίδιο κοινωνικό στάτους, τον ίδιο σύντροφο…

Ο σχεδόν περιθωριακός διανοούμενος και θεωρητικός Rene Girard, που πέθανε το 2015, είδε τουλάχιστον μερικές από τις ιδέες του να έχουν πρακτική εφαρμογή σε πειράματα αναπτυξιακών ψυχολόγων που αποδεικνύουν ότι η μίμηση είναι σημαντικός μηχανισμός στα νεογνά, ή το πώς η χρήση της τεχνολογίας πολλαπλασιάζει τα αποτελέσματα της μίμησης σε οικονομικές αγορές.

Εν συντομία, ο Girard πίστευε πως η επιθυμία αντιγράφεται σε ένα πρωτόλειο επίπεδο. Ο ένας αντιγράφει τις επιθυμίες του άλλου, γιατί δεν ξέρει τι να επιθυμήσει!

Φωτογραφία: borda

Από την άλλη και λίγο πιο πρόσφατα, ο κλινικός κοινωνικός ψυχολόγος και ψυχοπαιδαγωγός Κώστας Μπακιρτζής περιγράφοντας τη δημιουργία του ψυχικού κόσμου μέσα από διάφορες θεωρίες καταλήγει στον μηχανισμό του κύκλου της μάθησης. Σύμφωνα με αυτή την θεώρηση, η επιθυμία είναι ένα ψυχοενεργειακό κύτταρο και δημιουργείται μέσω αυτού του κύκλου. Μέσω βιωματικών εμπειριών που αγγίζουν και συγκινούν, εμπλουτίζεται ο ψυχικός κόσμος που αποτελείται από τέτοιου είδους κύτταρα. Αυτά τα κύτταρα, ουσιαστικά οι επιθυμίες, τα κίνητρα και τα ενδιαφέροντα του καθενός, δημιουργούν γνώσεις, ικανότητες και δεξιότητες, που με την σειρά τους δημιουργούν νέες επιθυμίες και ενδιαφέροντα σε ένα αέναο σπιράλ που αντιπροσωπεύει την ψυχική κατασκευή του ανθρώπου.

Επομένως η επιθυμία δημιουργείται; Τι γίνεται εδώ; Ποιος έχει δίκιο;

Θα φορέσω την ρόμπα του επιστήμονα κβαντικής φυσικής και θα πω «και οι δύο», σαν τα φωτόνια που μπορούν να είναι ταυτόχρονα και μάζα και ενέργεια. Ας κάνουμε ένα βήμα πίσω και ας δούμε το πράγμα ολιστικά. Το ερώτημα είναι από πού προέρχεται η επιθυμία σε ένα βαθύτερο επίπεδο…

Δεχόμενοι την άποψη του Girard, ότι η επιθυμία μεταδίδεται ως μνημίδιο, θα πρέπει να δεχτούμε και όλους τους κανόνες μετάδοσης των μνημιδίων. Ένα συχνό φαινόμενο στις μεταδόσεις κάθε είδους (όχι μόνο των μνημιδίων) στη Φύση είναι η μη-πιστή αναπαραγωγή. Αυτή είναι και η διαδικασία που οδηγεί στην «μετάλλαξη» ενός ιού.

Όπως έχω ξαναπεί, ο κάθε ιός είναι ένας απλός αναπαραγωγικός μηχανισμός χωρίς νόηση. Απλώς αντιγράφεται όπου μπορεί. Κάποια από τα αντίγραφά του δεν είναι πιστά για διάφορους λόγους. Οπότε υπάρχουν νέα στελέχη που δεν επιβιώνουν ποτέ. Κάποια άλλα όμως επιβιώνουν με τη νέα μορφή. Ο κώδικας άλλαξε λίγο κατά την μεταφορά προκαλώντας μετάλλαξη. Αυτό είναι όλο.

Ας γυρίσουμε όμως στην επιθυμία. Αν αυτή αντιγράφεται από τον έναν στον άλλο, τότε σίγουρα κάποια στιγμή θα υποστεί μετάλλαξη. Τι θα συμβεί τότε; Όπως και με τους ιούς, κάποιες θα είναι τόσο άκυρες (αλλοπρόσαλλες ή υπερβολικές σε σχέση με το περιβάλλον) που δεν θα επιβιώσουν. Κάποιες άλλες όμως… με μια νέα μορφή, θα ενεργοποιήσουν τον κύκλο της μάθησης!

Αν και, από όσο γνωρίζω, δεν υπάρχουν αναφορές του Girard στην τρέχουσα αναπτυξιακή θεωρία, εντούτοις θεωρώ ότι οι δύο παραπάνω απόψεις μπορούν να συνυπάρξουν σε ένα ενοποιημένο μοντέλο σκέψης. Γιατί η επιθυμία που ξεκινά και συντηρεί τον κύκλο της μάθησης, μπορεί αρχικά να είναι μιμητική! Αν η αντιγραφή γίνει σωστά, πάμε στο σκέλος Girard, όπου π.χ. δύο πολύ κοντινές φίλες ποθούν τον ίδιο άντρα. Αν πάλι υπάρξει λάθος στην αντιγραφή, θα λειτουργήσει ως σπίρτο για να ανάψει ένας καινούργιος κύκλος μάθησης, χαοτικός στην ανάπτυξη και εξαρτώμενος από τα υπόλοιπα μνημίδια (ή ψυχοενεργειακά κύτταρα) που κάποιος έχει, μαζί με το περιβάλλον του.

Επομένως η επιθυμία και αντιγράφεται, αλλά και δημιουργείται και μεταλλάσσεται. Δύο διαδικασίες που εναλλάσσονται μάλλον αυθαίρετα μεταξύ τους.

Φωτογραφία: kelogsloops

Αν το δούμε και λίγο συμβολικά το πράγμα, η εναλλαγή των δύο αυτών διαδικασιών θυμίζουν το σχήμα γιν-γιανγκ, όπου το καλό εναλλάσσεται με το κακό (και το εμπεριέχει), το φως με το σκοτάδι, κτλ. Το αντίθετο της δημιουργίας είναι η στείρα αντιγραφή!

Ανοίγω μία παρένθεση για να σου θυμίσω τα πρωταρχικά μνημίδια, τα οποία είναι τόσο βασικά που υπάρχουν μέσα σε όλους μας, και κινούν τα νήματα από το παρασκήνιο. Δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν, αν δεν υπήρχε η Επιθυμία. Εδώ βρίσκεται ο χαμένος κρίκος που ενώνει τα βιολογικά κουμπιά του Φαγητού, του Φόβου και του Σεξ με τα πρωταρχικά μνημίδια της Κρίσης, της Αποστολής, του Κινδύνου, του Προβλήματος και της Ευκαιρίας.

Άρα το μνημίδιο (πλέον) της Επιθυμίας είναι τόσο ουσιαστικό για την ανάπτυξη της προσωπικότητας και εξαιτίας του γενεσιουργού του ρόλου για τα πρωταρχικά μνημίδια, αλλά και εξαιτίας του κύκλου της μάθησης που εμπλουτίζει τον ψυχικό κόσμο. Φυσικά, και πάντα σε συνέχεια με τα προηγούμενα κείμενα αυτού του blog, όποτε είναι εφικτό θα πρέπει να συνειδητά να προσπαθούμε την μάθηση του Μπακιρτζή σε σχέση με την αντιγραφή του Girard, αν αυτό που ψάχνουμε είναι μια ευτυχισμένη και πλήρη ζωή. Στο κάτω-κάτω, είναι καλύτερο να έχεις τα δικά σου «θέλω» από το να ορέγεσαι μονίμως τις κατακτήσεις ή τα υπάρχοντα του γείτονα. Ή του κάθε τυχάρπαστου influencer… Αυταπόδεικτα είναι ένας πολύ πιο αυθεντικός τρόπος ζωής. Για να τον πετύχεις όμως, χρειάζεσαι ενσυνειδητότητα ή αρκετή τύχη να βρεθείς σε ένα «ουτοπικό» περιβάλλον (για το οποίο παλεύω και εύχομαι κάποια στιγμή να δω), όπου τα παιδιά δεν θα αντιμετωπίζονται ως δοχεία γνώσης και άλογα κούρσας, και οι ενήλικες δεν θα αντιμετωπίζονται ως γρανάζια και ανταλλακτικά.

Ο αυτόματος πιλότος της συμπεριφοράς θα οδηγήσει στην αντιγραφή νέων επιθυμιών, ώστε το άτομο να μπορεί να λειτουργήσει. Κάποιες από αυτές θα αντιγραφούν λάθος, λειτουργώντας ως πρώτη ύλη για να δημιουργηθούν καινούργιες επιθυμίες-μνημίδια. Αν όμως ξεφύγεις από τον αυτόματο πιλότο (πράγμα δύσκολο, αλλά όχι ακατόρθωτο), μπορείς να διαλέξεις, ή τουλάχιστον να επηρεάσεις σε μεγάλο βαθμό, το πώς θα είναι οι επιθυμίες σου. Θα τις φτιάξεις ή θα τις κλέψεις; Θα γράψεις ή θα αντιγράψεις;

 

ΜΕΤΑΙΣΘΗΣΙΟΓΟΝΑ
(Βιβλιογραφία και προτεινόμενα αναγνώσματα)

Website: IMITATIO (imitation.org)
Per Bjørnar Grande: Comparing Plato's Understanding of Mimesis to Girard's (https://web.archive.org/web/20090327074009/http://www.preachingpeace.org/documents/Plato_Girard.pdf)
Μπακιρτζής, Κωνσταντίνος. Επικοινωνία και αγωγή (Gutenberg, 2003).
Lynch, Aaron. Thought Contagion: How Belief Spreads Through Society (BasicBooks, 1996).
Wright, Robert. The Moral Animal: Why We Are The Way We Are: The New Science of Evolutionary Psychology (Pantheon, 1994).

Πώς να χακάρεις ένα μυαλό #32: Το πιο σημαντικό από όλα

 

Ας πούμε ότι με κάποιο μαγικό τρόπο ξαναγυρνάς πίσω στο χρόνο, λίγα δευτερόλεπτα πριν από την γέννησή σου.
Το ρολόι θα αρχίσει όπου να ’ναι να μετράει τον χρόνο για σένα. Έχεις ακριβώς μία ζωή για να μάθεις ότι χρειάζεται και να την ζήσεις. Έτοιμος; Πάμε!

Τι θα μάθεις; Ξένες γλώσσες; Γεωγραφία; Μαθηματικά; Μουσική; Ορθογραφία; Ότι κι αν μάθεις, πρέπει να είναι παραπάνω από αυτό που σου δίνουν τα γονίδιά σου, και έχεις μόνο μια ζωή για να τα μάθεις. Μεταφορές μέσω μετενσαρκώσεων αποκλείονται. Λυπάμαι.

Τώρα βέβαια, αν πιστεύεις σε τέτοια πράγματα, θα πρέπει να απευθυνθείς σε κάποιο μέντιουμ για να σου μεταφέρει πληροφορίες από προηγούμενες ζωές. Ακόμα κι έτσι, θα πρέπει να δαπανήσεις χρόνο και ενέργεια, όπως και σε κάθε άλλη δραστηριότητα μάθησης.

Αν πιστέψουμε το Google υπάρχουν περίπου 130 εκατομμύρια τίτλοι βιβλίων στον κόσμο και κάθε χρόνο εκδίδονται περισσότερα από 500 χιλιάδες. Όπως καταλαβαίνεις, δεν υπάρχει χρόνος για όλα. Οπότε ποια θα διαλέξεις;

Φωτογραφία: alltelleringet

Επάνω στον πλανήτη Γη αναπνέουν αυτή τη στιγμή γύρω στα 6 δισεκατομμύρια άνθρωποι. Ποιους θα συναναστραφείς για να μάθεις;

Που θα πας σχολείο; Ποια μαθήματα θα πάρεις; Ποιες εργασίες θα κάνεις και ποιες θα παρατήσεις για να πας για καφέ με ένα φίλο, να μεθύσεις σε ένα πάρτι, ή να πάρεις κάποιο από τα υπόλοιπα μη-ακαδημαϊκά μαθήματα της ζωής;

Ο χρόνος που μετράει το ρολόι που λέγαμε στην αρχή, είναι περιορισμένος. Δεν έχεις την πολυτέλεια για όλους και για όλα. Πρέπει να διαλέξεις.

Εξαιτίας της γονιδιακής εξέλιξης, της ιατρικής και της τεχνολογίας γεννήθηκες με πολύ καλές πιθανότητες να επιβιώσεις στον φυσικό κόσμο. Όμως ο κόσμος του μυαλού, η κοινωνία και ο πολιτισμός, είναι μια άλλη υπόθεση.

Εδώ πρέπει να μάθεις τα πάντα ξεκινώντας από το μηδέν. Αν δεν το κάνεις, απλώς επιβιώνεις, και ίσως ποτέ να μην μάθεις τη διαφορά. Ποτέ να μην μάθεις πώς θα ήταν, τι θα μπορούσες να έχεις, πώς θα βίωνες την ζωή. Λυπηρό, αλλά αληθινό…

Υπάρχει αντιπαράθεση στο θέμα της παιδείας, γιατί για αυτό συζητάμε τόση ώρα. Η επικρατούσα άποψη, που φαίνεται να μοιράζονται οι περισσότερες κυβερνήσεις ανά τον κόσμο, είναι ότι τα παιδιά πρέπει να έχουν περισσότερες ώρες και περισσότερα μαθήματα. Με μια πιο εντατική εκπαίδευση, τα παιδιά θα γίνουν καλύτεροι εργαζόμενοι. Αλλά είναι ο καλύτερος εργαζόμενος το νόημα της εκπαίδευσης;

Προσωπικά λέω όχι. Το νόημα της εκπαίδευσης είναι να φτιάξει καλύτερες κοινωνίες στις οποίες οι άνθρωποι θα ζουν υπέροχες ζωές με ελευθερία, χαρά και πληρότητα. Αλλά δεν συμφωνούν όλοι μαζί μου…

Υπάρχουν άνθρωποι και οργανισμοί πανέτοιμοι να σου πουν για το νόημα της ζωής. Το πρόβλημα είναι ότι οι απαντήσεις τους εξυπηρετούν μόνο την αναπαραγωγή του εαυτού τους, ή είναι μέρος ενός διανοητικού ιού, έτοιμου να σε μολύνει με κάποιο θρησκευτικό δόγμα.

Τέτοιου είδους θέματα αποσιωπούνται από το εκπαιδευτικό σύστημα, το οποίο γίνεται όλο και πιο τεχνοκρατικό. Αυτό δημιουργεί τεράστια κενά στους αποφοίτους, που σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα διψούν για κάποιο νόημα στη ζωή τους.

Όμως είναι δουλειά του σχολείου να διδάσκει πνευματικές αξίες; Θα έλεγα όχι για διάφορους λόγους. Καταρχήν είναι γνωστό ότι «η εξουσία διαφθείρει», οπότε οποιαδήποτε ομάδα έχει τη δύναμη να αποφασίσει ποιες αξίες να διδάξουμε είναι επιρρεπής σε οποιονδήποτε διανοητικό ιό υπάρχει. Άσε που θα δημιουργηθούν και μερικοί νέοι, ειδικά για την περίσταση.

Είναι ένα από τα πλεονεκτήματα του διαχωρισμού εκκλησίας και κράτους. Ίσως η λύση να βρίσκεται και στον διαχωρισμό κράτους και παιδείας. Μήπως ήρθε η ώρα να αποδεχτούμε την αποτυχία του εκπαιδευτικού μας συστήματος και να «πετάξουμε την πετσέτα»;

Η δημόσια εκπαίδευση, με τον τρόπο που είναι δομημένη, είναι ένας πολιτισμικός θεσμός με μεγάλη συγκέντρωση δύναμης και για αυτό ευάλωτος σε διανοητικούς ιούς. Ίσως αυτόνομα σχολεία με ελάχιστη επιρροή από κεντρικές αποφάσεις να είναι μια λύση.

Ποιος αποφασίζει για τον αρχικό προγραμματισμό των παιδιών, πριν ξεκινήσουν την ζωή τους; Προς το παρόν, φαίνεται ότι όλα είναι στην τύχη. Κυβερνήσεις και υπουργοί παιδείας αλλάζουν, αλλά τίποτα ουσιαστικό προς το καλύτερο. Μόνο παραπάνω μαθήματα, εξετάσεις, βαθμοί και η ευθύνη στους μαθητές. Το σχολείο έχει γίνει τόσο δυσλειτουργικό, που τα παιδιά παίρνουν πλέον το μεγαλύτερο μέρος του προγραμματισμού τους από την τηλεόραση και το internet.

Από την άλλη, ελάχιστοι γονείς κάνουν συνειδητή προσπάθεια να κατευθύνουν την ζωή των παιδιών τους στο σχολείο. Το πολύ-πολύ να κάνουν κάποιες κούφιες παραινέσεις, ώστε γρήγορα το πρόβλημα να πάει κάτω από το χαλάκι.

Κάποιοι ευσυνείδητοι δάσκαλοι στα όρια της υπερκόπωσης το παλεύουν, αλλά είναι λίγοι και η δουλειά πολύ μεγάλη. Το αποτέλεσμα είναι να βλέπουμε τα παιδιά που έτυχε να μην έχουν και τόσο ισχυρή οικογενειακή ζωή να σαρώνονται από τις υποκουλτούρες που στοχεύουν τους νέους, π.χ. χουλιγκανισμός, συμμορίες, ναρκωτικά, κλπ.

Το να κουνήσεις το δάχτυλο και να πεις ότι είναι δουλειά των γονιών να δώσουν αξίες ή κατεύθυνση, δεν λέει τίποτα σε αυτά τα παιδιά, που δεν έχουν σοβαρό οικογενειακό περιβάλλον έτσι κι αλλιώς. Είναι το σχολείο που πρέπει να τους δημιουργήσει τα απαραίτητα ψυχοενεργειακά κύτταρα, επιθυμίες, κίνητρα και ενδιαφέροντα. Είναι το σχολείο που πρέπει να τους δείξει ότι έχουν δυνατότητα για μία όμορφη ζωή.

Όποιο κι αν είναι το επόμενο βήμα στην εκπαίδευση, πρέπει να είναι το ίδιο μεγάλο και θαρραλέο, όπως το βήμα από την αποστήθιση στην κριτική σκέψη. Είναι το βήμα με το οποίο θα δείξουμε στα παιδιά μας να αποφασίζουν μόνα τους για την ζωή τους. Να βρίσκουν μόνα τους τι είναι σημαντικό για εκείνα και το πως θέλουν να ζήσουν. Είναι μια εκπαίδευση που θα τους επιτρέψει να περάσουν στο επίπεδο 3 της ευρετικής πυραμίδας (αν έχασες το σχετικό άρθρο, κάνε κλικ εδώ).

Φωτογραφία: oneoftheclan

Η νέα αυτή εκπαίδευση θα πρέπει να έχει τη δύναμη να καθοδηγεί στο να ανακαλύπτουν τα παιδιά τι τα ενδιαφέρει, τι δίνει αξία στις στιγμές τους, να τους δίνει αυτοπεποίθηση και νόημα στη ζωή τους. Πρέπει να μπορεί να τους δώσει ένα σκοπό για να τα πραγματοποιήσουν όλα αυτά, και όχι να φυλακίζονται στον αυτό-αναπαραγόμενο μηχανισμό κάθε τυχαίου πολιτισμού.

Είναι κάτι περισσότερο από το να πατάς τα κουμπιά των παιδιών και να τους λες να «αμφισβητούν την εξουσία», να «είναι ο εαυτός τους» ή να τα αφήνεις ασύδοτα να κάνουν ότι θέλουν μπας και σκοντάψουν στην ευτυχία. Είναι ότι θα τα διδάξεις να ζουν ΣΥΝΕΙΔΗΤΑ!

Μπορεί να ακούγεται τρομαχτικό, αλλά είναι ο μόνος τρόπος να πάρουμε στα χέρια μας την εξέλιξή μας από τις δυνάμεις των μνημιδίων του πολιτισμού και να την δώσουμε στον καθένα. Γιατί ο καθένας αξίζει ζωή, ελευθερία και δικαίωμα στην αναζήτηση της ευτυχίας. Αυτό είναι ίσως το μοναδικό πράγμα που θα έπρεπε να είμαστε απόλυτοι.

Όμως προς το παρόν, το μόνο που διδάσκουμε στα παιδιά είναι βαθμοί και αξιολόγηση. Πέρασες ή κόπηκες. Αποδοχή ή όχι. Όμως η αναζήτηση της αποδοχής είναι η καλύτερη πρόσκληση για ένα όργιο διανοητικών ιών. Σε ρουφάει με οποιονδήποτε από αυτούς σου πατάει τα κουμπιά καλύτερα.

Τα παιδιά πρέπει να μάθουν να βρίσκουν και να διαφυλάττουν τις δικές τους αξίες. Όμως είναι ένας τεράστιος άθλος να σχεδιάσεις ένα τέτοιο αναλυτικό πρόγραμμα που να δουλεύει για ΌΛΑ τα παιδιά, και να τα προγραμματίζει για ελευθερία και ευτυχία, όχι σκλαβιά και απόγνωση. Ακόμα μεγαλύτερος άθλος είναι να το κάνεις να δουλέψει στα σχολεία. Φαίνεται αδύνατο, αλλά τι άλλες εναλλακτικές έχουμε;

Εγώ έκανα ένα μικρούλι βηματάκι γράφοντας αυτό το άρθρο. Από εδώ αναλαμβάνεις εσύ. Αν ασχολείσαι με το θέμα και δουλεύεις προς αυτό τον σκοπό, γράψε ένα σχόλιο. Θα χαρώ να δω τις δικές σου ιδέες και δράσεις σε όποιο πεδίο κι αν είναι.

Η ανθρωπότητα περνάει διάφορες και σοβαρές κρίσεις τις τελευταίες δεκαετίες, οικονομικές, υγειονομικές, περιβαλλοντικές, κλπ. Σε μια πρώτη ανάγνωση μία εκπαιδευτική κρίση σαν κι αυτή που περιέγραψα φαίνεται λιγότερο άμεση. Όμως η κρίση αξιών που αυτή συνεπάγεται, καθώς και οι στρατιές τυφλών και δυστυχισμένων υπηκόων που δημιουργεί, είναι στη βάση πολλών εκ των πραγμάτων που μας ταλαιπωρούν ως κοινωνία, δεν νομίζεις;

 

ΜΕΤΑΙΣΘΗΣΙΟΓΟΝΑ
(Βιβλιογραφία και προτεινόμενα αναγνώσματα)

Ασημακόπουλος, Ανδρέας. Οι Απίστευτες Περιπέτειες του Κυρίου Μανιτάρη Κάπα (Φυλάτος, 2016).
Μπακιρτζής, Κωνσταντίνος. Επικοινωνία και αγωγή (Gutenberg, 2003).
Brodie, Richard. Virus of the Mind (Integral Press, 1996).
Lynch, Aaron. Thought Contagion: How Belief Spreads Through Society (BasicBooks, 1996).
Frankl, Viktor. Man’s Search for Meaning (Washington Square Press, 1984).