Τετάρτη 20 Οκτωβρίου 2021

Πώς να χακάρεις ένα μυαλό #31: Διασπορά μνημιδίων (εκπαίδευση και παιδεία)


Μερικά άρθρα πριν είχα αναφερθεί σε δύο πολύ σοβαρά φιλοσοφικά ερωτήματα, στα οποία σκοντάφτει οποιοσδήποτε μπει λίγο πιο βαθιά στον κόσμο των μνημιδίων.
Φυσικά, όπως δεν υπάρχει απόλυτη αλήθεια, δεν υπάρχει και απόλυτη απάντηση. Τέτοιου είδους ερωτήματα απαντιούνται κατά το δοκούν από τον καθένα μας, και μάλιστα είναι πιθανόν οι απαντήσεις να αλλάξουν κατά τη διάρκεια της ζωής μας. Είναι όμως αναγκαία στο να τεθούν από οποιονδήποτε βλέπει τη ζωή λίγο πιο διαφορετικά από την χαοτική μοιρολατρία που το σύστημα μας επιβάλει.

Πριν πεις «αφού δεν έχουν οριστική απάντηση, τι μας ζαλίζεις;» να σου υπενθυμίσω ότι πολλές φορές η ερώτηση είναι πιο σημαντική από την απάντηση. Πολλές φορές, η απάντηση παλιώνει και γίνεται από αδιάφορη έως επικίνδυνη.   Όμως η σωστή ερώτηση δεν παλιώνει ποτέ.

Άρα η δουλειά μας εδώ δεν είναι να απαντήσουμε οριστικά τα ερωτήματα που απασχόλησαν μεγάλα πνεύματα της ανθρωπότητας –διαβάζοντας ένα άρθρο-, ούτε να «πάρουμε θέση», ετοιμοπόλεμοι στα σχόλια για το αντίπαλο μνημίδιο. Η δουλειά μας είναι να βάλουμε το χέρι βαθιά μέσα στο καπέλο και να δούμε τι κουνέλια κρύβει. Ή φίδια.

Για το πρώτο μεγάλο ερώτημα, «πώς να με προγραμματίσω» μιλήσαμε εδώ: κάνε κλικ αν έχασες το άρθρο. Σήμερα θα ταρακουνήσουμε το καπέλο με το δεύτερο ερώτημα ηθικής σχετικά με τον κόσμο των μνημιδίων. Αφού λοιπόν αποφάσισες με ποια μνημίδια θα προγραμματίσεις τον εαυτό σου, ήρθε η ώρα να αναρωτηθείς ποια μνημίδια θα διασπείρεις. Ουσιαστικά, με ποια μνημίδια θα προγραμματίσεις τους άλλους!

Όπως και το πρώτο ερώτημα είχε μια αντίστοιχη απάντηση, και εδώ η πιο δημοφιλής είναι το «Δεν βαριέσαι… Έχω τις απόψεις μου, έχεις τις δικές σου και όλα καλά». Πρόκειται για παράγωγο του μνημιδίου «ότι έρχεται φυσικά», το οποίο, όπως έχω ξαναπεί, αφήνει τη ζωή στο έλεος διανοητικών ιών, οι οποίοι σπάνια υπηρετούν την ποιότητα ζωής μας.

Καταλαβαίνω ότι είναι μια δύσκολη ερώτηση για τους περισσότερους ανθρώπους. Όσο για το «έχω τις απόψεις, έχεις τις δικές σου», αυτό είναι σχεδόν υποχρεωτικό, αν θες να λέγεσαι ανεκτικός σε μία ελεύθερη κοινωνία. Είναι όμως εντελώς διαφορετικό πράγμα μια κυβέρνηση να προσπαθεί να επιβάλλει την πολιτική της, από ένα άτομο που διασπείρει μνημίδια συνειδητά, επειδή τα θεωρεί σημαντικά.

Αν θέλουμε να έχουμε πραγματικά θετική επίδραση στην κοινωνία που ζούμε, θα πρέπει κάποια στιγμή να αποβάλουμε την αντιπάθειά μας προς τον Ευαγγελισμό. Ειδάλλως, οι διανοητικοί ιοί που τον χρησιμοποιούν ήδη, θα κερδίσουν ότι κι αν κάνουμε.

Οπότε αν πούμε ότι μπορείς να έχεις θετική επίδραση στη ζωή των άλλων με τα μνημίδια που τους μεταφέρεις, ποια θα ήταν αυτά; Θα το αφήσω σε εσένα να απαντήσεις…

Όσο για μένα, όποιος είναι τακτικός αναγνώστης αυτού του blog ή του μυθιστορήματος «Οι απίστευτες περιπέτειες του κυρίου Μανιτάρη Κάπα», δεν είναι δύσκολο να καταλάβει ότι είμαι υπέρ των ανθρώπων με καθαρή άποψη του κόσμου και αγάπη για τη ζωή. Εσύ τι κόσμο θέλεις; Σήκω από τον καναπέ σου και φτιάξε τον!

Ας το πάρουμε αλλιώς. Ανεξάρτητα με το αν διαφωνείς ή όχι, με το αν είναι ηθικό να επηρεάζουμε τις απόψεις των άλλων, ελάχιστοι θα διαφωνήσουν για το αν πρέπει να το κάνουμε αυτό σε παιδιά. Μιλάω φυσικά για την παιδεία.

Φωτογραφία: cosenza987

Τι θα συμβεί αν ενσωματώσουμε τα μνημίδια στην εκπαίδευση; Τι καινούργιο θα φέρουν; Μπορούμε να τα χρησιμοποιήσουμε για να προφυλάξουμε τα παιδιά από διανοητικούς ιούς ή και να τα θεραπεύσουμε, εφόσον μολυνθούν;

Γιατί, σε τελική ανάλυση, τι ακριβώς είναι η μόρφωση που δίνουμε στα παιδιά μας; Το τρέχων μοντέλο βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην αντιγραφή γεγονότων, τεχνικών, ικανοτήτων και ιδεών, δηλαδή μνημιδίων! Επομένως η μόρφωση είναι στην «ομάδα υψηλού κινδύνου» για διανοητικούς ιούς. Πολύ περισσότερο σε αυτή την κοινωνία, η οποία φαίνεται να έχει σαν κύριο μέλημά της την πιστή αντιγραφή και στείρα αναπαραγωγή.

Το μνημίδιο της Παράδοσης είναι έτσι κι αλλιώς πολύ ανθεκτικό, όμως στον χώρο της εκπαίδευσης είναι σχεδόν κυρίαρχο. Η δομή της εκπαίδευσης είναι αυτή που προτάθηκε από τον Πλάτωνα περίπου 2500 χρόνια πριν, ενώ οι παιδαγωγικές μέθοδοι του Piaget στις οποίες είναι βασισμένη, κοντεύουν τον αιώνα.

Συνεχίζουμε να έχουμε υποχρεωτικές διακοπές 3 μήνες το καλοκαίρι, παρόλο που σήμερα κανένα παιδί δεν δουλεύει στα χωράφια. Συνεχίζουμε να έχουμε ως κύριο εργαλείο της εκπαίδευσης τις διαλέξεις, παρόλο που ξέρουμε όλοι πόσο αναποτελεσματικές είναι…

Τελικά, χρειάζεται η εκπαίδευση να είναι καθαρή αντιγραφή γεγονότων και ιδεών; Σου θυμίζω ότι χωρίς συνειδητή προσπάθεια από την μεριά μας, τείνουμε να υπακούμε στα μνημίδια τυφλά. Τείνουμε να ζούμε για να μεταδώσουμε τα πιο ισχυρά από αυτά.  Άραγε μπορούμε συνειδητά να διαλέξουμε ένα καλύτερο στόχο για την εκπαίδευση από το να γεμίζουμε τα μυαλά των παιδιών μας με μνημίδια;

Η πικρή αλήθεια είναι ότι υπάρχει τεράστια απόσταση στο τι διδάσκονται τα παιδιά σε σχέση με το τι θα μπορούσαν να διδαχτούν. Όμως τι θα μπορούσαν να διδαχτούν; Και ποιος αποφασίζει;

Σε όλα τα στραβά και ανάποδα που υπάρχουν, από πίσω υπάρχουν μνημίδια. Για όλη την δυστυχία, τον πόνο και την αγωνία κοινωνίας και ατόμου, τα μνημίδια έχουν βάλει το χεράκι τους. Για αυτό είναι τόσο δύσκολο να καταλάβεις σε βάθος την κοινωνία, τον πολιτισμό, τα κέντρα εξουσίας, και τόσα άλλα πολύ σοβαρά για τη ζωή μας, πράγματα. Επειδή δεν δημιουργήθηκαν από κάποιον άνθρωπο ή ανθρώπους, αλλά από τις δυνάμεις της εξέλιξης.

Τι θα γίνονταν όμως αν μπορούσαμε να επανεφεύρουμε την εκπαίδευση; Πώς θα ήταν;

Φωτογραφία: snatti89
Φαντάσου λέει να ήσουν υπεύθυνος ή υπεύθυνη στο να σχεδιάσεις μια καινούργια κοινωνία. Στη διάθεσή σου υπάρχουν εκατοντάδες πρόθυμοι δάσκαλοι και χιλιάδες παιδιά που ξεκινούν στην πρώτη δημοτικού. Η δικιά σου δουλειά είναι το να αποφασίσεις τι θα γίνει με αυτά τα παιδιά στα επόμενα 12 χρόνια, ώστε μετά να κάνουν την κοινωνία να ανθίσει, και εκείνα να έχουν ευτυχισμένες και πλήρεις ζωές. Τι θα έκανες; Δικό σας στα σχόλια!!

Το πρόβλημα με την εκπαίδευση είναι ότι δεν κάνουμε συχνά τέτοιες ερωτήσεις ή, όταν το κάνουμε, οι προτάσεις θάβονται από το κατεστημένο σύστημα και τον φόβο των ανθρώπων για αλλαγή.

Πάρε για παράδειγμα την περίπτωση του Summerhill. Ένα διάσημο πρότυπο σχολείο, βασισμένο στις ιδέες του πρωτοπόρου της παιδαγωγικής A. S. Neil. Εκεί, η συμμετοχή στα μαθήματα είναι προαιρετική (!) και τα παιδιά μπορούν να παίζουν όλη μέρα, αν θέλουν. Ένα σχολείο που λειτουργεί σαν δημοκρατική κοινωνία, και οι κανόνες του αποφασίζονται σε γενικές συνελεύσεις, όπου η ψήφος μιας πεντάχρονης μαθήτριας μετράει το ίδιο με την ψήφο του διευθυντή. Στο Summerhill η συναισθηματική ανάπτυξη των μαθητών έχει περισσότερο βάρος από τα μαθήματα, και τα αποτελέσματα από τις επιδόσεις των αποφοίτων σε πανεπιστήμια και ζωή είναι εντυπωσιακές.

Όμως το 1997 η κυβέρνηση του Tony Blair αποπειράται να το κλείσει σε μια προσπάθεια να ανεβάσει τον πήχη της εκπαίδευσης… Σας θυμίζει κάτι;

Τελικά, το Summerhill απειλήθηκε με κλείσιμο, επειδή αρνήθηκε να συμβιβάσει την παιδαγωγική και κοινωνική του φιλοσοφία. Το όλο θέμα έφτασε στα αγγλικά δικαστήρια, ενώ υπάρχει και αντίστοιχο ντοκιμαντέρ για το θέμα, που μπορείτε να δείτε εδώ. 

Επανέρχομαι. Ξέρουμε ότι κάτι δεν πάει καθόλου καλά. Τα κάγκελα στα σχολεία μας, το αποδεικνύουν. Πρόσφατες έρευνες στην ψυχοπαιδαγωγική και ιδέες, όπως αυτές του A. S. Neil ή τoυ Michel Lobrot σημαίνουν ότι τουλάχιστον κάποιοι το σκέφτονται και το δουλεύουν.

Φωτογραφία: debNise
Είναι πάρα πολλά τα προειδοποιητικά σήματα κρίσης που παίρνουμε από την παιδεία. Ας θυμηθούμε μερικά… Ιδιωτική εκπαίδευση, φροντιστήρια, πτώση των βαθμών στις πανελλαδικές, δυσαρέσκεια των παιδιών με το σχολείο και αντιπάθεια για το κυνήγι της γνώσης, έφηβοι χωρίς κίνητρα, κ.α.

Άλλα τι μπορείς να κάνεις; Πώς μπορείς να το φτιάξεις; Πώς μπορείς να πείσεις τους ανθρώπους στις θέσεις-κλειδιά να βάλουν «το μαχαίρι στο κόκκαλο»;

Ίσως η λύση να μην μπορεί τελικά να δοθεί από τον κεντρικό κρατικό σχεδιασμό. Ίσως η λύση να έρθει από μέσα. Μικρές ομάδες, εμπνευσμένοι άνθρωποι με όραμα και γνώση, μικρές φλεβίτσες που πάλλονται ζωή μέσα σε ένα απολιθωμένο κουφάρι.

Από κάπου πρέπει να ξεκινήσει. Ίσως από μερικούς φωτισμένους δασκάλους και μερικούς ανοιχτόμυαλους γονείς… «Τα παιδιά πρέπει να διδάσκονται το πώς θα σκέφτονται, όχι το τι να σκέφτονται», είπε κάποτε η Margaret Mead. Εσύ τι λες;

 

ΜΕΤΑΙΣΘΗΣΙΟΓΟΝΑ
(Βιβλιογραφία και προτεινόμενα αναγνώσματα)

Aunger, Robert.  The Electric Meme: a new theory of how we think (Free Press, 2002).
Wright, Robert. The Moral Animal: Why We Are The Way We Are: The New Science of Evolutionary Psychology (Pantheon, 1994).
Lynch, Aaron. Thought Contagion: How Belief Spreads Through Society (BasicBooks, 1996).
Balkin J. M. Cultural Software: A Theory of Ideology (Yale University Press, 1998).
Μπακιρτζής, Κωνσταντίνος. Επικοινωνία και αγωγή (Gutenberg, 2003).

Κυριακή 12 Σεπτεμβρίου 2021

Πώς να χακάρεις ένα μυαλό #30: Ευρετική πυραμίδα

 


Αν το δεις μακροσκοπικά, το μόνο που κάνουν οι διανοητικοί ιοί είναι να εκμεταλλεύονται τους τρόπους που οι άνθρωποι επιλύουν προβλήματα.
Επομένως το να εξελίξεις τον τρόπο που μαθαίνεις και λειτουργείς, από το απλό «επιβίωση και αναπαραγωγή» σε κάτι πιο σύνθετο, είναι ένας τρόπος να θωρακίσεις τον εαυτό σου.

Ο τρόπος λειτουργίας της ανθρώπινης σκέψης  έχει εκτενώς μελετηθεί από την ψυχολογία, και μάλιστα έχει και όνομα: ευρετικές προσεγγίσεις. Ο κάθε άνθρωπος περνάει από διάφορα ευρετικά στάδια στη ζωή του, και το καθένα πατάει επάνω στα προηγούμενο σαν πυραμίδα. Όμως για να πας από το ένα στάδιο στο άλλο, δεν αρκεί απλώς να μάθεις κάτι καινούργιο. Εδώ μιλάμε για έναν καινούργιο τρόπο σκέψης, μάθησης και συνεπώς λειτουργίας. Ένα νέο τρόπο για να βλέπεις τον κόσμο.

Αφήνουμε πίσω μας διάφορα συστήματα αξιών, τα πιστεύω μας, όπως οι πεταλούδες αφήνουν πίσω τους το κουκούλι. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι ένα σύστημα αξιών είναι καλό ή κακό, ή ότι το παλιό σύστημα είναι λανθασμένο... Για παράδειγμα στο σχολείο, τα παιδιά μαθαίνουν για τους ακεραίους, πριν προχωρήσουν στα κλάσματα ή στις ρίζες. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ακέραιοι είναι κακοί ή λάθος.

Το να ξεπερνάς ένα σύστημα αξιών είναι περισσότερο βελτίωση παρά απόρριψη. Ακόμα θυμάσαι πως ήταν να λειτουργείς εκεί, αλλά τώρα βλέπεις και μια μεγαλύτερη εικόνα. Πρόκειται για βιωματική εμπειρία (και όχι μόνο γνωστική) που εμπλουτίζει τις επιθυμίες, τα κίνητρα και τα ενδιαφέροντα του κάθε ανθρώπου, και οδηγεί σε μια διαφορετική αντίληψη εαυτού και περιβάλλοντος, με συνέπεια οι επόμενες εμπειρίες να βιώνονται διαφορετικά. Είναι η σπειροειδής πορεία του κύκλου της μάθησης, συνέπεια της θεωρίας πεδίου του Kurt Lewin (ιδρυτική φυσιογνωμία της κοινωνικής ψυχολογίας). Φυσικά, μπορείς ακόμα να λειτουργήσεις στα παλιά επίπεδα, αν θέλεις, αλλά τα βραβεία που κερδίζεις στο κάθε επίπεδο, απλώς δεν υπάρχουν στα προηγούμενα.

Ας επιστρέψω όμως στο θέμα μας… Η ευρετική πυραμίδα έχει τρία επίπεδα, και το πρώτο προέρχεται από την εξελικτική μας πορεία. Θυμάσαι τα τρία Φ; Φαγητό, Φλερτ και Φόβος...

Φωτογραφία: stormthor
Τα γνώρισες από μωρό μέσω της έλξης και της αποστροφής, της πείνας, του θυμού, του φόβου και της ηδονής. Αυτό και μόνο το στάδιο αρκεί για να επιβιώσεις και να αναπαραχθείς.

Ολόκληρο το εκπαιδευτικό μας σύστημα από το νηπιαγωγείο έως το διδακτορικό είναι σχεδιασμένο στο να ξεπεράσεις αυτό το πρώτο στάδιο. Παρόλα αυτά μερικοί μένουν εδώ. Χρειάζεται αρκετή αυτοκυριαρχία για να περάσεις στο δεύτερο επίπεδο.

Όσοι μένουν εδώ, δεν κάνουν ιδιαίτερα σχέδια για το μέλλον, μιας και τους λείπει και η αυτοπειθαρχία και η ακεραιότητα. Ζουν χαοτικές ζωές και θα δυσκολευτούν αρκετά να κρατήσουν μια δουλειά ή μια σχέση. Ίσως και να χαίρονται κάποιες στιγμές της ζωής περισσότερο από αυτούς στο δεύτερο επίπεδο, αλλά απέχουν πολύ από το να χαρακτηριστούν πλήρεις ή ευτυχισμένοι.

Στο δεύτερο επίπεδο συναντάμε ολάκερη την ακαδημαϊκή μόρφωση και όλες τις τεχνικές ικανότητες σε όλα τα πεδία γνώσης. Από ανάγνωση και γραφή, μέχρι ψυχολογία, φυσική, ανώτερα μαθηματικά και οτιδήποτε άλλο φανταστείς. «Τα πάντα όλα» όσον αφορά την ανθρώπινη γνώση βρίσκονται εδώ.

Φωτογραφία: OrangeUtan

Το ίδιο και οι περισσότεροι άνθρωποι. Η πλειοψηφία βρίσκεται στο δεύτερο επίπεδο. Χρειάζεται τόσος κόπος και τόση δουλειά για να το κατακτήσεις, που μοιάζει αστείο να τα πετάξεις όλα αυτά για το παραπάνω επίπεδο. Άσε που πολλοί θυμούνται το παλιότερο, και ξέρουν ότι εδώ είναι καλύτερα από πριν, οπότε δυσκολεύονται πολύ να αποχωριστούν το ήδη υπάρχον σύστημα αξιών που τους συντηρεί.

Οι άνθρωποι του επιπέδου 2 νιώθουν συχνά ότι η ζωή τους είναι προκαθορισμένη. Εξαντλημένοι ψυχικά, αισθάνονται ότι οι ζωές τους δεν έχουν νόημα. Οπότε παραιτούνται ή γίνονται κυνικοί. Αρκετές φορές ζουν ζωές σιωπηλής απόγνωσης.

Πιθανόν να προσκολληθούν σε θρησκευτικά πιστεύω ή σε κάποιο αθεϊστικό μνημίδιο του τύπου «η ζωή δεν έχει νόημα», και ελπίζουν ότι το πιστεύω τους είναι η απόλυτη αλήθεια, και η αλήθεια θα κάνει με κάποιο τρόπο, κάποια στιγμή τα πράγματα καλύτερα.

Θα τους δεις να προσπαθούν να επαναλάβουν κάποια επιτυχία του παρελθόντος ή να μάθουν καινούργια αντικείμενα. Μπορεί ακόμα και να αλλάξουν θρησκεία. Αλλά όσο στηρίζονται στην «αλήθεια» του αξιακού τους συστήματος, θα παραμένουν στο δεύτερο επίπεδο.

Τώρα είμαι σίγουρος ότι αναρωτιέσαι σε ποιο επίπεδο βρίσκεσαι… Οι περισσότεροι πάντως βρίσκονται στο δεύτερο. Κανείς δεν σε παίρνει τηλέφωνο για να σε προσκαλέσει στο τρίτο. Ίσως μάλιστα να έχεις και άρνηση, έστω να παραδεχτείς ότι υπάρχει, και -αν τελικά υπάρχει- ότι δεν είσαι ήδη σε αυτό.

Αν νιώθεις την σιωπηλή απόγνωση που περιέγραψα πιο πάνω, είσαι στο 2. Αν νιώθεις συχνά βαριεστημάρα, δεν έχεις κίνητρα, νιώθεις μπερδεμένος, ένοχη, ανάξιος, αδύναμη ή ότι η ζωή δεν έχει νόημα, είσαι στο 2. Αν ζεις όπως ζούσες πάντα χωρίς να το πολυσκέφτεσαι, είσαι ή στο 2 ή στο1.

Όμως ήρθε η ώρα να μιλήσω για το επίπεδο 3. Αν είσαι ήδη στο 2, η πρώτη σου αντίδραση θα είναι να το συγκρίνεις με κάτι που ήδη ξέρεις και να το κατηγοριοποιήσεις. Μην το κάνεις! Αυτό είναι μια τακτική του επιπέδου 2, που απλά δεν δουλεύει στο 3. Η πρότασή μου είναι να διαβάσεις παρακάτω με ανοιχτό μυαλό και να το αφήσεις να «κάτσει» μέσα σου για λίγο. Μείνε ανοιχτός ή ανοιχτή στην πιθανότητα να μάθεις κάτι εντελώς διαφορετικό από οτιδήποτε ξέρεις...

Φωτογραφία: SUN SUN SUN
Το επίπεδο 3 είναι η κατανόηση ότι η ζωή «πλάθεται» και την δημιουργείς ο ίδιος ή η ίδια, από τον μνημιδιακό προγραμματισμό και τον σκοπό σου. Στο επίπεδο 3, η ζωή δεν είναι ένας λαβύρινθος γνώσεων, πιστεύω, αξιών, στόχων και δυσκολιών, που τον διατρέχεις σαν ποντίκι. Μιλάω για την απόλυτη ελευθερία από κοινωνικές πιέσεις, ενοχές και διανοητικούς ιούς. Γιατί ακόμα κι αν βρεις το τυρί άνθρωπε στο επίπεδο 2, εξακολουθείς να είσαι ποντίκι.

Ωραία όλα αυτά, αλλά πως πάει κανείς εκεί; Απλούστατα στο τρίτο επίπεδο διαλέγεις εσύ ένα σκοπό, και τον τηρείς σαν απόλυτη προτεραιότητα. Αν αφοσιωθείς πραγματικά σε αυτόν, θα δημιουργηθεί γνωστική δυσαρμονία μεταξύ αυτού και των μνημιδίων που υποστηρίζουν τον παλιό τρόπο ζωής σου, με αποτέλεσμα τον επαναπρογραμματισμό.

Η συγκίνηση που θα παίρνεις από τα καινούργια σου βιώματα θα σε ενεργοποιήσει ψυχοβιολογικά προς τα συγκεκριμένα «αντικείμενα» του σκοπού σου, και θα δημιουργήσει ψυχοενεργειακά «κύτταρα» (επιθυμίες, κίνητρα και ενδιαφέροντα), τα οποία θα οδηγήσουν στην απόκτηση γνώσεων, ικανοτήτων και δεξιοτήτων στους αντίστοιχους τομείς. Με απλά λόγια, όσο περισσότερο το κάνεις, τόσο καλύτερος ή καλύτερη θα γίνεσαι στο να ζεις προς τον σκοπό σου.

Ας το πω άλλη μια φορά. Προτείνω να διαλέξεις ένα σκοπό που να σε ανταμείβει ψυχικά και να σε κινητοποιεί σε βιώματα. Ένα σκοπό που έχει νόημα, σε «γεμίζει», και γενικά αισθάνεσαι πληρότητα κάνοντάς τον. Θα είσαι καλός ή καλή σε αυτό που κάνεις, και θα ρουφήξεις τη ζωή μέχρι την τελευταία της σταγόνα.

«Από τότε που κουράστηκα να ψάχνω, έμαθα να βρίσκω», είχε πει κάποτε ο Νίτσε. Εσύ προτιμάς να ψάχνεις στα τυφλά ή να βρίσκεις με μέθοδο;


ΜΕΤΑΙΣΘΗΣΙΟΓΟΝΑ
(Βιβλιογραφία και προτεινόμενα αναγνώσματα)

Maslow, A. H. The Farther Reaches of Human Nature (Penguin / Arkana, 1993)
Μπακιρτζής, Κωνσταντίνος. Επικοινωνία και αγωγή (Gutenberg, 2003).
Frankl, Viktor. Man’s Search for Meaning (Washington Square Press, 1984).
Bertrand, Russel. The Analysis of the Mind (George Allen & Unwin, 1921).
Brodie, Richard. Getting Past OK: A Straightforward Guide to Having a Fantastic Life (Warner Books, 1995).

Τετάρτη 28 Ιουλίου 2021

Πώς να χακάρεις ένα μυαλό #29: Το Ζεν και η φυλακή του μυαλού σου!

 

Το Ζεν είναι ένα πολύ παλιό πράγμα.
Παρόλα αυτά ακόμα δεν μπορούμε να πούμε με σιγουριά αν πρόκειται για φιλοσοφία, θρησκεία ή ιδιαίτερες τεχνικές διαλογισμού. Φαντάζομαι, όπως όλα τα υπόλοιπα πράγματα σε αυτό το περίεργο μνημιδιακό σύμπαν, εξαρτάται από το πώς θα το δεις και πώς θα το προσεγγίσεις.

Τι είναι όμως αυτό το περίφημο Ζεν; Οι πρώτες αναφορές σε αυτό έρχονται από τον 6ο αιώνα. Πρόκειται για ένα παρακλάδι του Βουδισμού, στο οποίο η βιωματική Σοφία έχει πολύ μεγαλύτερο βάρος από την θεωρητική γνώση, όσον αφορά την επίτευξη του διαφωτισμού του ατόμου.

Οι μοναχοί του Ζεν προσπαθούν να φτάσουν στη Φώτιση μέσω του διαλογισμού, παρατηρώντας τις σκέψεις τους και καθαρίζοντας το μυαλό τους από αυτές. Αν και πολύ αμφιβάλλω στο αν οι δάσκαλοι του Ζεν έχουν ακούσει ποτέ τον όρο «μνημίδιο», εντούτοις η χαρτογράφηση των μνημιδίων που απαρτίζουν την ιδεόσφαιρα ενός ανθρώπου φαίνεται να είναι η ουσία της πρακτικής του Ζεν. Δεν είναι μικρός ο κόσμος; 

Τώρα για να λέμε τα σύκα-σύκα και μια σκέψη-μνημίδιο, υπάρχει πολύ μεγάλη αξία στο να μαθαίνει κάποιος πώς μπορεί να δραπετεύει από τη φυλακή που φτιάχνουν οι σκέψεις του, όποτε θέλει εκείνος. Πώς μπορεί να βγαίνει από την σπηλιά του Πλάτωνα, ηθελημένα και όποτε του καπνίσει. Όταν μπορείς να βγεις από το Μάτριξ αυτοβούλως, δεν είσαι και τόσο φυλακισμένος, έτσι δεν είναι;

Φωτογραφία: BenHeine

Οι μοναχοί του Ζεν διαλογίζονται πάνω σε μικρές ιστορίες και παραβολές, που ονομάζονται koans. Οι έντονες γνωστικές δυσαρμονίες που δημιουργούν τα koans «μαθαίνουν» στους μοναχούς να βλέπουν αυτό ακριβώς (και μόνο) που τους δίνουν οι αισθήσεις τους, χωρίς τα μνημίδια διάκρισης που έχει ο ανθρώπινος τρόπος σκέψης.

Το κακό είναι ότι είναι αδύνατο να περιγράψεις τι σημαίνει αυτό σε κάποιον που δεν το έχει βιώσει, και αυτό μπορεί να σου το επιβεβαιώσει οποιοσδήποτε έχει ασχοληθεί σοβαρά με τέτοιες πρακτικές. Δεν μπορώ να σου πω για αυτό. Μπορείς μόνο να το βιώσεις.

Φαίνεται ότι το Ζεν προσφέρει μία θεραπεία από τους διανοητικούς ιούς. Δυστυχώς, χρειάζεσαι 20 χρόνια πρακτικής, ή όπως λέει μια από τις διδαχές του 30 χρόνια εφόσον βιάζεσαι, για να τα καταφέρεις. Άσε που, ακόμα και αν τα καταφέρεις, δεν θα πάρεις καμία απάντηση για το πώς να ζήσεις καλύτερα τη ζωή σου. Τα αποτελέσματα δε, θα αφορούν μόνο εσένα και όχι την κοινωνία στην οποία καλείσαι να ζήσεις.

Δεν είναι να απορεί κανείς, πόσοι από τους οποίους ασχολήθηκαν με κάτι τέτοιο, κατέληξαν σε καλύβα σε κάποιο βουνό, επιλέγοντας τη ζωή του ερημίτη. Από τη στιγμή που καθαρίζεις το μυαλό σου, είναι εύκολο να σκεφτείς ότι ο κόσμος είναι απλώς ένα μεγάλο τρελλάδικο και ότι οι άνθρωποι τρέχουν γύρω-γύρω σε πανικό, απόγνωση, άγνοια και παράνοια.

Λέγοντας αυτά, αν εξακολουθείς να θέλεις να δεις τη φυλακή από την οποία το Ζεν φυγαδεύει τους μοναχούς του, κάνε ένα πείραμα και δοκίμασε να παρατηρήσεις τις σκέψεις σου. Μπορείς απλά να μείνεις ακίνητος ή ακίνητη, και να κλείσεις τον εσωτερικό σου διάλογο; Δοκίμασε... Βάλε ένα χρονόμετρο στο κινητό για δύο λεπτά και προσπάθησε να μην σκέφτεσαι απολύτως τίποτα. Περιμένω.

Δυσκολάκι, σωστά; Αν ήταν η πρώτη φορά που επιχείρησες κάτι τέτοιο, σκέψου πόσες άσχετες σκέψεις πετάχτηκαν «από το πουθενά», παρά την δικιά σου αντίθετη επιθυμία, και σε απόσπασαν από την παρούσα στιγμή. Αν όντως συνέβη κάτι τέτοιο, έχεις πολλά να κερδίσεις από την παρατήρηση των σκέψεών σου.

Οπότε την επόμενη φορά που θα θελήσεις να ανοίξεις τηλεόραση ή να σκρολάρεις στα social media, δοκίμασε το παρακάτω μεταισθησιογόνο. Πρόκειται για μία τεχνική για να καθαρίζεις το μυαλό σου.

Κάτσε (ή ξάπλωσε) κάπου άνετα, ακίνητος ή ακίνητη, και συγκεντρώσου στην αναπνοή σου. Άσε την να κυλά φυσικά και παρατήρησέ την, αδειάζοντας το μυαλό σου. Όταν θα έρθουν (που θα έρθουν) σκέψεις στο νου σου, παρατήρησε τες και άφησε τες να φύγουν, χωρίς να τις κρίνεις ή να τις ακολουθείς. Απλά και απαλά, επέστρεψε στην παρατήρηση της αναπνοής σου. Κάντο αυτό για 5 λεπτά και μετά δες πως νιώθεις.

Αυτό είναι και το πρώτο βήμα για την απελευθέρωσή σου από τους διανοητικούς ιούς. Το να μπορείς να κρατήσεις το μυαλό σου καθαρό ή απόλυτα επικεντρωμένο κάπου, π.χ. στην αναπνοή. Μπορεί να μην έχεις καταλάβει ακόμα ποια από τα νοητικά σου προγράμματα υποστηρίζουν τον σκοπό της ζωής σου, και ποια είναι διανοητικοί ιοί, αλλά τουλάχιστον μπορείς να τα βάλεις σε παύση, όποτε θέλεις.

Γίνεται όλο και καλύτερο. Όταν το μυαλό σου καθαρίζει, αναδύεται η διαίσθηση, που μπορεί να σε βοηθήσει να αποφύγεις εμπόδια ή να σε πάει σε μέρη, που δεν ήξερες ότι θέλεις να πας.

Φωτογραφία: borda

Φυσικά, το Ζεν πάει πολύ πιο μακριά από την παύση του εσωτερικού διαλόγου. Ένας μαθητής του Ζεν βλέπει τη ζωή από διάφορες σκοπιές και απόψεις, οι οποίες του δίνονται από τον δάσκαλο με την μορφή koans. Έτσι, όταν βλέπει τη ζωή από διαφορετικές γωνίες, ο μαθητής τελικά καταλαβαίνει ότι τα περισσότερα πιστεύω που είχε για τον κόσμο και τη φύση της πραγματικότητας (στη Δύση θα το δεις πολλές φορές υπερφίαλα και εγωιστικά, ως «αλήθεια») ήταν απλώς αποκυήματα της φαντασίας του. Μνημίδια δηλαδή, για εσένα που ξέρεις και κάτι παραπάνω από εκείνον.

Οι ακόλουθοι του Ζεν πιστεύουν πως αυτή η διαδικασία διαλύει τα τεχνητά πιστεύω και σε κάνει να δεις τον κόσμο πιο «καθαρά» σε ένα εντελώς νέο επίπεδο. Προσωπικά δεν έχω περάσει 20 χρόνια σε ένα μοναστήρι Ζεν, αλλά τα μεγαλύτερα άλματα στην προσωπική ανάπτυξη και γνώση, τα βίωσα όταν είδα ένα θέμα από άλλη οπτική και διαπίστωσα ότι έκανα λάθος, εξαιτίας ενός πιστεύω.

Μερικές φορές μάλιστα, μπορεί να έρχονταν οι φίλοι για να μου πουν πόσο χαίρονταν που είδαν σε εμένα αυτή την αλλαγή. «Γιατί κανείς δεν μου το είπε νωρίτερα;», ρωτούσα. «Σου το λέγαμε…», μου απαντούσαν.  Δυστυχώς, το μυαλό δεν ακούει, όταν δεν είναι έτοιμο να ακούσει.

Ορίστε λοιπόν, ένα ακόμα μεταισθησιογόνο για να κάνεις πιο ευλύγιστο τον τρόπο σκέψης σου. Εκμεταλλεύσου τις διαφωνίες σου με τους άλλους!

Τι εννοώ; Την επόμενη φορά που θα πιάσεις τον εαυτό σου να διαφωνεί με κάποιον, μην προσπαθήσεις να κερδίσεις! Κάνε ένα βήμα πίσω και προσπάθησε όσο πιο πολύ μπορείς, να το δεις από την μεριά του.

Στην ψυχολογία έχουμε την προσέγγιση της μη-κατευθυντικής παρεμβατικότητας (Non Directivité Intervenante – NDI), η οποία προτείνει την λεγόμενη ενεργητική ακρόαση. Απλά άκου τον άλλο όσο πιο καθαρά μπορείς, και επανέλαβε αυτά που λέει με δικά σου λόγια και ενσυναίσθηση, αποδοχή και γνησιότητα. Θα ξέρεις ότι το πέτυχες, όταν ακούσεις τον άλλο να λέει «Ναι!! Αυτό ακριβώς εννοώ!» Μπορεί τελικά να δεις ότι καμιά φορά, το μόνο που ζητάει ο άλλος είναι να τον καταλάβουν.

Η μη-κατευθυντική παρεμβατικότητα σταματά εδώ ως τεχνική διευκόλυνσης της επικοινωνίας ή ψυχοθεραπείας του άλλου. Μπορούμε όμως να το πάμε και ένα βήμα πιο πέρα ως εργαλείο αυτοβελτίωσης.

Δώσε στον εαυτό σου μερικές μέρες λειτουργώντας με την αντίθετη άποψη από την δική σου, αυτή του διαφωνούντα. Κοίταξε μέσα από τον φακό της τις καταστάσεις που προκύπτουν. Δες πως αισθάνεσαι για αυτό. Μετά από 2-3 ημέρες, μπορεί τελικά να συνεχίσεις να απορρίπτεις αυτό το πιστεύω. Ή και όχι. Όπως και να έχει, θα έχεις καταλάβει το γιατί και το πώς οι άλλοι άνθρωποι κάνουν διαφορετικά πράγματα από εσένα. Αυτή η κατανόηση είναι πολύτιμη, ανεξάρτητα από το που θες να πας την ζωή σου.

Οι περισσότεροι άνθρωποι είναι τόσο γεμάτοι από διανοητικούς ιούς και εξωτερικό προγραμματισμό, που δεν τους μένει ούτε χρόνος, ούτε ενέργεια για να αναζητήσουν αυτό που θέλουν από την ζωή.

Για να μην πω ότι δεν ξέρουν καν τι θέλουν από την ζωή. Το να παρατηρείς τις σκέψεις σου και να μπορείς να έχεις εύκαμπτες απόψεις είναι δύο από τα βασικότερα εργαλεία για να ξεχωρίσεις το ποιος είσαι από το ποιος νομίζεις ότι είσαι, τον προγραμματισμό σου.

Αν είσαι έτοιμος ή έτοιμη να κάνεις αυτή τη διάκριση, να ξέρεις ότι σε περιμένει ένα δύσκολο, αλλά πολύ όμορφο ταξίδι.

«Λέω να πάω μια βόλτα. Έρχεσαι;»

 


ΜΕΤΑΙΣΘΗΣΙΟΓΟΝΑ
(Βιβλιογραφία και προτεινόμενα αναγνώσματα)

Dalton, Richard. I Am Not My Thoughts (Value Life Associates, 2016).
Bertrand, Russel. The Analysis of the Mind (George Allen & Unwin, 1921).
Διάφοροι. Ο Πόλεμος Ενάντια στο Matrix (Εκδόσεις Αρχέτυπο, 2002).
Μπακιρτζής, Κωνσταντίνος. Επικοινωνία και αγωγή (
Gutenberg, 2003).
Βικιπαίδεια: Ζεν