Πώς να χακάρεις ένα μυαλό #26: Ιοί δύναμης (λατρείες κι εταιρίες)

Κάπου γράφτηκε ότι όταν μία ψευδαίσθηση την έχει ένας, το λέμε ψυχική ασθένεια, ενώ όταν την έχουν πολλοί, το λέμε θρησκεία.

Ανεξάρτητα από το αν και κατά πόσο συμφωνώ με αυτή τη φράση του Robert Todd Carroll, είναι ένα καλό σημείο εκκίνησης για να σας βάλω στο θέμα που θα πιάσουμε σήμερα: τους ιούς δύναμης.

Καταρχήν, όχι μόνο κάθε μεγάλη θρησκεία, αλλά και κάθε αίρεση κι ακόμα παραπέρα κάθε λατρεία γενικότερα, θρησκευτική ή μη, υπακούει σε δύο πολύ βασικούς κανόνες. Πρώτον, όλοι όσοι είναι εκεί δεσμεύονται σε μία αποστολή ή ένα υψηλό σκοπό, τον οποίον δεν έχουν διαλέξει πάντα μετά από συνειδητή και ενδελεχή ενδοσκόπηση. Δεύτερον, αν αποφασίσεις να «την κάνεις» και να φύγεις, τότε θα έχεις σοβαρές επιπτώσεις για αυτή σου την απόφαση.

Αυτά και μόνο τα δύο μνημίδια αρκούν για να δεσμεύσουν τις ζωές των ανθρώπων και να δημιουργήσουν λατρείες κάθε είδους. Όταν μάλιστα προσθέσεις και στη χύτρα λίγο Ευαγγελισμό, τότε έχεις στα χέρια σου έναν ιό δύναμης που είναι ικανός να εξαπλωθεί ακόμα και στο 100% του πληθυσμού.

Αν μιλάμε για κάποιον σχεδιασμένο ιό, τότε συνήθως θα αποφέρει δύναμη, με την μορφή χρημάτων, σεξ ή της ενέργειας των ανθρώπων, στον αρχηγό της λατρείας. Γιατί όταν οι άνθρωποι επενδύουν χρόνο και ενέργεια σε ένα σκοπό, αυτό τον ενδυναμώνει.

Συνήθως, όταν μιλάμε για λατρείες, το μυαλό μας πάει σε σκοτεινές στοές και διαβολικούς οργανισμούς, αλλά ο μηχανισμός του ιού δύναμης παραμένει ο ίδιος, ανεξάρτητα του πόσο ηθικές είναι οι αρχές της οργάνωσης. Τέτοιοι ιοί υπάρχουν σε όλο το φάσμα της ηθικής. Όμως το θέμα με τις λατρείες, και το σημαντικό χαρακτηριστικό που είναι ανεξάρτητο της ποιότητάς τους, είναι ότι έχουν ένα σκοπό, τον οποίο πολλές φορές θεωρούν ιερό.

Με αυτό τον τρόπο, τα μέλη σιγά-σιγά ιδρυματοποιούνται και αρχίζουν να πιστεύουν ότι αυτή η αποστολή είναι η πιο σημαντική στη ζωή τους, και πρέπει να είναι έτοιμοι να θυσιάσουν τα πάντα για αυτή. Μόλις εγκατασταθεί αυτό το μνημίδιο για τα καλά, είσαι πλέον σκλάβος του.

Φυσικά, ιοί δύναμης δεν υπάρχουν μόνο στη θρησκεία. Τέτοιους βλέπουμε και στις μεγάλες εταιρίες. Στην ελεύθερη αγορά, όλοι χρησιμοποιούν τα μνημίδια όλο και καλύτερα για οικονομικό όφελος. Όπως όλα όσα σχετίζονται με την εξέλιξη των μνημιδίων, αυτό δεν θέλει και σπουδαία, συνειδητή προσπάθεια. Οι εταιρίες που τα καταφέρνουν καλύτερα είναι εκείνες που χρησιμοποιούν καλύτερα τα μνημίδια, οπότε η συμπεριφορά τους αντιγράφεται κι από άλλους. Ποιες εταιρίες τα καταφέρνουν καλύτερα;

Μα φυσικά εκείνες που καταφέρνουν να κάνουν ομάδες ανθρώπων να δουλέψουν για ένα κοινό σκοπό, τον δικό τους σκοπό, π.χ. τους στόχους ή την πολιτική της εταιρίας. Αυτό είναι το ζητούμενο. Τα περισσότερα εκπαιδευτικά σεμινάρια, ενδοεταιρικά ή μη, έχουν να κάνουν με αυτό, και είναι σημαντικό θεμέλιο για την οικονομία.

Όμως που τελειώνουν τα σεμινάρια και που αρχίζει η πλύση εγκεφάλου; Όταν μπαίνεις σε μια τέτοια υποκουλτούρα, είτε είναι θρησκεία είτε είναι εταιρία, είναι δύσκολο να το καταλάβεις, ιδιαίτερα αν ο στόχος της ομάδας λέει πως είναι το καλύτερο για την ζωή σου.

Είναι το καλύτερο για τη ζωή σου; Να μια καλή ερώτηση να κάνεις γενναία στον εαυτό σου που και πού.

Ας δούμε τώρα μερικούς από τους τρόπους με τους οποίους σε ελέγχουν οι ιοί δύναμης. Ένας τρόπος είναι οι λεγόμενες «χρυσές χειροπέδες». Συνήθως μία πρόσθετη οικονομική ανταμοιβή με αντάλλαγμα την μακροπρόθεσμη αφοσίωση του εργαζομένου. Συνήθως με την μορφή bonus, ποσοστών, μετοχών, κλπ. Οι «χρυσές χειροπέδες» δεν είναι τίποτα παραπάνω από το μνημίδιο της επίπτωσης του να φύγεις, το οποίο χρησιμοποιεί και η θρησκεία.

Φωτογραφία: 6l33

Μια άλλη μέθοδος είναι η γνωστική δυσαρμονία κατά την μύηση, ώστε να δεσμεύεις ανθρώπους στον οργανισμό. Είναι σχετικά απλό. Βάζεις το καινούργιο μέλος να περάσει μια σειρά επώδυνων δοκιμασιών στα πρώτα στάδια της μύησής του. Τότε θα υπάρξουν δύο περιπτώσεις.

Στην πρώτη, το άτομο φεύγει μην αντέχοντας τον πόνο, τον εξευτελισμό ή την δυσφορία που του επιβάλλουν. Στη δεύτερη όμως περίπτωση, αν το άτομο υπομείνει αυτή την περίοδο και μυηθεί, δημιουργείται ένα νέο μνημίδιο που ενισχύει την παραμονή του ατόμου στην οργάνωση. Το μνημίδιο αυτό δημιουργείται από το ίδιο το άτομο εξαιτίας της γνωστικής δυσαρμονίας, καθώς πιστεύει ότι κέρδισε κάτι σπουδαίο με την αξία του, κάτι που (επειδή ήταν τόσο δύσκολο να μπεις) αξίζει τον κόπο.

Στην πραγματικότητα βέβαια, το μόνο που έγινε ήταν οι ανώτεροι να σταματήσουν απλώς την κακοποίηση. Όμως όχι μόνο δεν περνάει από το μυαλό των νεοφώτιστων, νεοσύλλεκτών ή οτιδήποτε άλλο, αλλά αποκτούν και την (παράλογη) αίσθηση της σπουδαιότητας του να ανήκουν εκεί. Έτσι κι αλλιώς, το κέρδισαν με το σπαθί τους, κάτι που δεν θα σκέφτονταν, αν δεν είχαν περάσει τις δοκιμασίες.

Μπορείς να το δεις σε μια από τις ακραίες του μορφές, στην μύση σε παράνομη συμμορία μέσω εγκλήματος. Εδώ το κέρδος είναι διπλό. Όχι μόνο γίνεται ο προγραμματισμός του υποψηφίου μέσω της γνωστικής δυσαρμονίας, αλλά γίνεται και ξεκάθαρο ότι συναινεί έμπρακτα με την παρανομία της συμμορίας. Αυτά βέβαια δεν συμβαίνουν μόνο στον υπόκοσμο, ή σε λατρευτικές μυήσεις που λέγαμε παραπάνω. Θυμηθείτε λίγο την αρχική περίοδο της «πρακτικής» που έχουν πολλά επαγγέλματα.

Όσοι από εσάς έχετε κάνει πρακτική, θα θυμάστε βέβαια τα διάφορα όχι και τόσο ευχάριστα πράγματα που κάνεις πριν αναλάβεις ένα καλύτερο πόστο. Σε κάνει να πιστεύεις ότι αυτή η δουλειά είναι πιο σημαντική από ότι θα πίστευες. Εδώ θα κάνω μια σκέψη.

Ίσως ένα ποσοστό του κύματος κακοποίησης των ημερών να οφείλεται στην υπερβολή αυτού του μνημιδίου. Οι θύτες, για να γίνουν θύτες, ξεκινούν από κάπου και έχουν παραδείγματα παλιότερων, τα οποία πιθανόν εξελίσσουν (προς το χειρότερο). Χωρίς να τους δικαιολογώ, θα ήταν χρήσιμο να δούμε σε τι ποσοστό οι πράξεις τους προήλθαν από την εφαρμογή μιας τέτοιας πρακτικής στις υφιστάμενες ή υφιστάμενούς τους. Αν πραγματικά επιθυμούμε να αντιμετωπίσουμε το τέρας σαν κοινωνία με επιτυχία, θα πρέπει να δούμε (και) την ρίζα του κακού. Κλείνει η παρένθεση.

Φωτογραφία: p-o-q

Κατά τα άλλα, θυμάσαι τα μονοπάτια που χαράζουν τα ζώα στο βουνό; Όσο πιο συχνά τα περπατάνε, τόσο πιο ευδιάκριτα γίνονται, και όλο και περισσότερο μοιάζουν με το καλύτερο μονοπάτι για να πάρεις. Κάπως έτσι είναι και τα πιστεύω μας.

Αν περάσεις για παράδειγμα, μερικά χρόνια σκεπτόμενος τις ιδέες ενός πολιτικού χώρου και παίρνοντας αποφάσεις με βάση αυτές, τότε με σχεδόν μαγικό και αβίαστο τρόπο, ανήκεις εκεί! Που σημαίνει ότι τα καινούργια προβλήματα θα τα αντιμετωπίζεις γρήγορα με αυτή την ιδεολογία, αφού είναι πολύ πιο δύσκολο να αναλύεις κάθε πρόβλημα από την αρχή. Μείνε μακριά από τα μονοπάτια των ζώων, όσο μπορείς κι όσο αντέχεις.

Αυτό που συμβαίνει είναι ότι οι άνθρωποι υποκύπτουν σε συστήματα αξιών, και ύστερα μαντρώνονται με τοίχους που δεν τους αφήνουν να αλλάξουν γνώμη. Με αυτό τον τρόπο ο Ψευδοκράτορας θερίζει τον χρόνο και την ενέργεια του κοσμάκη. Μετά είσαι απλώς ένα πιόνι στον πόλεμο των μνημιδίων μεταξύ τους.

Αν σε αυτή την κατάσταση προσθέσεις και Ευαγγελισμό, τότε όπως είπα προκύπτουν διανοητικοί ιοί δύναμης που αναπαράγονται για δικό τους όφελος. Σε περίπτωση λοιπόν που έχεις αφιερώσει την ζωή σου σε ένα σκοπό, σου έχω ένα μικρό τεστ για να αποφασίσεις αν πρόκειται για ιό ή όχι. Τρεις ερωτησούλες και μόνο:

1. Θεωρείς ότι αυτός ο σκοπός είναι ο καλύτερος για να μην χαραμίσεις την ζωή σου;
2. Είσαι σίγουρος ή σίγουρη ότι η συμμετοχή σου σε αυτή την ομάδα εξυπηρετεί αυτό τον σκοπό με τον καλύτερο τρόπο;
3. Νιώθεις πληρότητα, ανταμείβεσαι επαρκώς ηθικά και συναισθηματικά από την συμμετοχή σου σε αυτή την ομάδα;

Φωτογραφία: BenHeine

Αν απάντησες «όχι» σε κάποια από τις παραπάνω ερωτήσεις, τότε τι κάθεσαι ακόμα εκεί πέρα; Ποιο είναι το νόημα;

Αν η απάντηση σου ήταν τρία άμεσα και σίγουρα «ναι», τότε το πιθανότερο είναι ότι είσαι ήδη προγραμματισμένος ή προγραμματισμένη με έναν ιό, και θα σου έλεγα να κάνεις ένα διάλλειμα για να καθαρίσει το κεφάλι σου.

Αν πάλι δίστασες να απαντήσεις ή και δυσκολεύτηκες, τότε είναι που δεν πρέπει να ανησυχείς. Είσαι μια χαρά! Το αν ένα μνημίδιο είναι ιός και βλαβερό για τη ζωή μας εξαρτάται πολύ από το περιβάλλον, και αυτό αλλάζει συνεχώς. Ο κίνδυνος βρίσκεται στην απολυτότητα που σου επιβάλλει το κάθε μνημίδιο, όταν αυτό προσπαθεί να περάσει σαν σταθερό πράγμα (και πολλές φορές αιώνιο) σε ένα ρευστό σύμπαν, και μάλιστα σε ελέγχει προς όφελός του. Όταν δηλαδή το μνημίδιο κινείται (ή μάλλον σε κινεί) για την πάρτη του και όχι για την ευτυχία σου. Το νου σου!

Φυσικά, το να έχεις ένα σκοπό στη ζωή δεν είναι κακό, απεναντίας μάλιστα. Αρκεί να τον έχεις διαλέξει συνειδητά (όχι εκείνος εσένα), ο σκοπός αυτός να κάνει αυτό που λέει ότι κάνει, και να σου δίνει πληρότητα στη ζωή. Αν ισχύουν αυτά, τότε είσαι σε πολύ καλό δρόμο. Αν όχι ίσως πρέπει να αναρωτηθείς. Δουλεύει ο ιός για σένα ή μήπως δουλεύεις εσύ για εκείνον;

 

ΜΕΤΑΙΣΘΗΣΙΟΓΟΝΑ
(Βιβλιογραφία και προτεινόμενα αναγνώσματα)

Lynch, Aaron. Thought Contagion: How Belief Spreads Through Society (BasicBooks, 1996).
Wright, Robert. The Moral Animal: Why We Are The Way We Are: The New Science of Evolutionary Psychology (Pantheon, 1994).
Bloom, Howard. The Lucifer Principle: A Scientific Expedition into the Forces of History (Atlantic Monthly Press, 1997).
Dalton, Richard. I Am Not My Thoughts: Mastering Your Memes & Turning the Tables on Mental Slavery (Value Life Associates, 2016).

Πώς να χακάρεις ένα μυαλό #25: Σχεδιασμένοι ιοί (λεφτά και ιοί κέρδους)

Λοιπόν εκτός από το σεξ, δύο ακόμα πράγματα κινούν τον έρμο αυτό πλανήτη.

Το χρήμα και η δύναμη. Έτσι ήταν πάντα, έτσι είναι και σήμερα. Από ότι φαίνεται δε, έχουμε πολύ δρόμο ακόμα για να τα ξεπεράσουμε ως ανθρωπότητα.

Το θέμα όμως είναι άλλο. Για πρώτη φορά στην ιστορία του πολιτισμού μας έχουμε καινούργια εργαλεία για να επιδιώξουμε χρήμα, δύναμη, σεξ ή οτιδήποτε άλλο μας έρθει στο κεφάλι, εδώ που τα λέμε. Τώρα ξέρουμε πώς να σχεδιάζουμε διανοητικούς ιούς, που θα επηρεάζουν τις ζωές του κοσμάκη προς κάποιον αυτοσκοπό τους. Έτσι, αφού ξέρουμε και αφού μπορούμε, θα το κάνουμε κιόλας! Για να μην σου πω ότι το κάνουμε ήδη…

Οι σχεδιασμένοι ιοί διαφέρουν από τους πολιτισμικούς ιούς, που ανέλυσα στα προηγούμενα άρθρα. Οι πολιτισμικοί ιοί εξελίσσονται μόνο για να αναπαραχθούν και να επιβιώσουν. Οι σχεδιασμένοι ιοί από την άλλη, εξελίσσονται για να εξυπηρετούν τα συμφέροντα των δημιουργών τους.

Φυσικά, αν το ήξερα μόνο εγώ αυτό, ίσως να μην έγραφα αυτό το άρθρο. Γιατί να οπλίσεις τα χέρια των κακών; Όμως το θέμα είναι ότι υπάρχουν ήδη σχεδιασμένοι ιοί σε πλήρη ανάπτυξη και κυκλοφορία. Αν σου πω για αυτούς, ίσως η κατάσταση να εξισορροπηθεί λιγάκι. Στη χώρα των μνημιδίων, η γνώση για αυτά τα πράγματα είναι το αντίστοιχο εμβόλιο για τους σχεδιασμένους ιούς εκεί έξω που επιβουλεύονται την ευτυχία και την ολοκληρωμένη ζωή σου.

Είμαι σίγουρος ότι θα έκανες το ίδιο, αν έπρεπε να προειδοποιήσεις έναν φίλο ή φίλη για κάποιον απατεώνα εκεί έξω. Διαβάζοντας αυτό και τα επόμενα άρθρα, θα εμβολιαστείς ενάντια στους σχεδιασμένους ιούς  μαθαίνοντας τους μηχανισμούς τους, ώστε να μπορείς να προφυλάξεις τον εαυτό σου από μη-ηθελημένο προγραμματισμό.

Σου έχω ξαναπεί ότι τα μνημίδια με τα οποία έχουμε προγραμματιστεί καθορίζουν τη συμπεριφορά μας και καθοδηγούν τις πράξεις μας. Για αυτό οι διανοητικοί ιοί είναι τόσο τρομακτικοί. Αν ήταν απλά να προσβληθείς από ένα ανόητο μιμίδιο (για τον διαχωρισμό μνημιδίου και μιμιδίου, δες εδώ), μια εικονίτσα με χιουμοριστική ατάκα, και μετά να συνεχίσεις να ζεις μια όμορφη ζωή, δεν θα υπήρχε πρόβλημα. Όμως τα μνημίδια καθορίζουν τη συμπεριφορά μας, οπότε ένας διανοητικός ιός μπορεί να σε κάνει να κάνεις πράγματα, που σε απομακρύνουν από την αναζήτηση της ευτυχίας. Εδώ τα χαλάμε!

Δυστυχώς, το μόνο που μπορώ να κάνω είναι να σε ενημερώσω για αυτούς, και να ελπίζω ότι έτσι θα αποφύγεις τουλάχιστον τους πιο επιζήμιους για το προσωπικό σου μονοπάτι. Οπότε ας δούμε τι ακριβώς είναι οι σχεδιασμένοι ιοί, ποια είναι τα συστατικά τους και ποιοι είναι το πιο πιθανό να μας επισκεφτούν τα επόμενα χρόνια.

Ας ξεκινήσω από το τελευταίο. Στο μέλλον, οι περισσότεροι διανοητικοί ιοί που θα υπάρχουν, θα είναι σχεδιασμένοι. Γιατί τώρα που ξέρουμε πώς να τους φτιάξουμε, είναι βέβαιο ότι θα το κάνουμε.

Στην αρχή, θα αναμετρηθούν με τους πολιτισμικούς ιούς για μερίδιο στην πίτα. Όμως οι σχεδιασμένοι ιοί είναι πιο ισχυροί. Μην ξεχνάς ότι οι πολιτισμικοί ιοί εξελίσσονται πολύ πιο αργά μέσω της φυσικής επιλογής, από τον ευφυή σχεδιασμό πίσω από την εξέλιξη των σχεδιασμένων. Οι πολιτισμικοί ιοί θα χάσουν πανηγυρικά.

Ίσως να μην εξαλειφθούν εντελώς, όμως ο παραδοσιακός τρόπος σκέψης θα εξαλείφεται όλο και περισσότερο, έως ότου οι εναπομείναντες «πιστοί» να συρρικνωθούν σε αυτόνομες κοινωνίες, όπως π.χ. οι Ρομά.

Αφού περάσει αυτό, οι νικητές σχεδιασμένοι ιοί θα αρχίσουν να κονταροχτυπιούνται μεταξύ τους. Σε αυτή τη μάχη θα απαιτείται όλο και περισσότερη τεχνογνωσία για τον έλεγχο του μυαλού. Ίσως υπάρχουν ήδη (και αν δεν υπάρχουν, θα υπάρξουν σύντομα) προγράμματα υπολογιστών που μοντελοποιούν την πορεία του κάθε ιού, ώστε να μπορεί να τελειοποιηθεί πριν την εξαπόλυση.

Φαντάζομαι αγωνιάς να μάθεις ποιοι ακριβώς σχεδιασμένοι ιοί έρχονται κατά πάνω μας και τι μας περιμένει στο μέλλον… Αυτό εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την πρόθεση και τις ικανότητες των δημιουργών τους, καθώς και με τα μνημίδια με τα οποία εκείνοι έχουν προγραμματιστεί.

Αν είναι να ρισκάρω μία πρόβλεψη, θα πόνταρα σε αρκετούς ιούς κέρδους (σαν και αυτούς που θα δούμε σήμερα) και αρκετούς ιούς δύναμης (που θα δούμε την επόμενη φορά). Θέλω να πιστεύω και μερικούς, φτιαγμένους από ανθρώπους με αλτρουιστικά κίνητρα και κάποιο θετικό όραμα για την ανθρωπότητα.

Όμως ας βουτήξουμε λίγο πιο βαθιά. Ας δούμε την πρώτη κατηγορία σχεδιασμένων ιών: τους ιούς κέρδους.

Φωτογραφία: dailyeconomics

Η ιστορία τους ξεκινάει με έναν Ιταλό μετανάστη, τον Charles Ponzi, ο οποίος το 1919 ανοίγει στη Βοστόνη το γραφείο Securities Exchange Company. Το γραφείο αυτό έδινε τόκο 50% στις επενδύσεις των ανθρώπων μέσα σε 90 ημέρες. Έβαζες 100$, έπαιρνες 150$ σε ενάμιση μήνα.

Ο Ponzi έλεγε στους επενδυτές του ότι αγόραζε διεθνή ταχυδρομικά κουπόνια στην Ευρώπη, και μετά τα εξαργύρωνε στην Αμερική κερδίζοντας από την νομισματική ισοτιμία. Όμως η απάτη ξεσκεπάστηκε, όταν μία εφημερίδα αποκάλυψε ότι σε ένα σύνολο επενδύσεων που έφτανε τα 15 εκατομμύρια δολάρια, είχαν αγοραστεί μόλις 360$ σε κουπόνια!

Αυτό που έμεινε στην ιστορία ως το «κόλπο του Ponzi» (“Ponzi’s scheme”) ήταν απλό στη σύλληψη. Όσο περισσότερο θα μεγάλωνε η πελατεία του Ponzi, εκείνος θα μπορούσε να πληρώνει τους παλιότερους επενδυτές και τον εαυτό του με τα λεφτά των νεότερων. Όμως όταν η εφημερίδα αποκάλυψε το θέμα, και οι άνθρωποι σταμάτησαν να επενδύουν, η εταιρία του Ponzi βρέθηκε να χρωστάει 7 εκατομμύρια δολάρια, ενώ είχε μόνο 4. Οι τελευταίοι επενδυτές απλά ατύχησαν…

Ο ιός πίσω από το κόλπο του Ponzi, δεν έχει να κάνει με το κόλπο καθεαυτό. Έχει να κάνει με την εξάπλωση του μνημιδίου «επένδυσε με τον Ponzi» ενισχυμένο με το πρωταρχικό μνημίδιο της Ευκαιρίας, αλλά και με άλλα μνημίδια επιβράβευσης, π.χ. «γίνε πλούσιος». Εξαιτίας όλως αυτών, η φήμη του Ponzi απλώθηκε γρήγορα στην Μασαχουσέτη και τις γύρω πολιτείες.

Το πρόβλημα με τον Ponzi είναι ότι εξαπάτησε τους πελάτες του. Δεν τους είπε στο που ακριβώς επένδυαν τα χρήματά τους. Οπότε ας περάσουμε σε έναν άλλον ιό, που δεν χρειάζεται ψέματα για να λειτουργήσει: το κόλπο της πυραμίδας.

Φωτογραφία: janlac

Σε μια τυπική περίπτωση πυραμίδας (π.χ. την παραλλαγή «αεροπλανάκι»), φανταστείτε ένα σχήμα πυραμίδας με ένα όνομα στην κορυφή («κυβερνήτης») και δύο από κάτω του («συγκυβερνήτες»). Αυτοί οι 2 έχουν άλλους 2 από κάτω τους (σύνολο 4 άτομα «πλήρωμα»), κι από κάτω άλλοι 2 ανά άνθρωπο, δηλαδή 8 άτομα στην κάτω-κάτω βαθμίδα («επιβάτες»).

Αυτές οι κάτω θέσεις είναι κενές και ο πάνω-πάνω παίχτης προσπαθεί να τις γεμίσει με νέους παίχτες. Οι παίχτες αγοράζουν συμμετοχή («εισιτήριο») για να παίξουν, π.χ. με 1000€. Από αυτά, 500€ θα πάρει ο πάνω-πάνω, και τα υπόλοιπα 500€ θα τα πάρει το άτομο ακριβώς επάνω από τον παίκτη που μπαίνει. Σαν να λέμε, ξαναπαίρνεις τα χρήματα που έβαλες, αν καταφέρεις να βάλεις άλλους δύο στο παιχνίδι.

Όταν γεμίσουν και οι 8 κάτω θέσεις, ο πάνω-πάνω αποσύρεται με κέρδος 4000€, και η πυραμίδα «σπάει» σε 2 όμοιες, με το παιχνίδι να συνεχίζεται για τους υπόλοιπους παίκτες. Δηλαδή, οι «συγκυβερνήτες» γίνονται «κυβερνήτες» κ.ο.κ με όλους τους παίκτες να ανεβαίνουν μία βαθμίδα, ενώ οι κάτω-κάτω θέσεις αδειάζουν για τον επόμενο γύρο.

Τα μοντέλα των πυραμίδων πατάνε τα ίδια κουμπιά με το κόλπο του Ponzi, ενώ ταυτόχρονα προσθέτουν και τον Ευαγγελισμό. Αν μολυνθείς με τον ιό της πυραμίδας, έχεις κέρδος να βάλεις νέους παίκτες στο παιχνίδι και να τον διασπείρεις. Η ψευδαίσθηση της ανταμοιβής δεν χρειάζεται να είναι τόσο μεγάλη όσο στο κόλπο του Ponzi. Εσύ θα συνεχίσεις να φέρνεις νέους παίκτες, και σύντομα θα υπάρχει ένας στρατός από ανθρώπους που θέλουν να μολύνουν τον κόσμο με τον ιό της πυραμίδας.

Παρόλο που ο μηχανισμός της πυραμίδας είναι διαφορετικός από το κόλπο του Ponzi, και τα δύο καταρρίπτονται για έναν απλό λόγο. Βασίζονται στην εκθετική αύξηση των επενδυτών/παικτών, οπότε σύντομα ξεμένουν. Για αυτό και τέτοια μοντέλα είναι παράνομα. Δεν είναι όμως όλοι οι ιοί κέρδους παράνομοι.

Κάτι νόμιμο στις περισσότερες χώρες του κόσμου είναι το λεγόμενο πολύ-επίπεδο μάρκετινγκ (Multi-Level Marketing, MLM). Αυτός ο ιός μοιάζει με την πυραμίδα, αλλά με κάποιες σημαντικές διαφορές.

Στην πυραμίδα αυτό που πουλάς είναι το δικαίωμα στο παιχνίδι, το οποίο ουσιαστικά είναι σαν να σου δίνει το δικαίωμα να πουλάς δικαιώματα. Όμως στο MLM πουλάς ένα πραγματικό και συγκεκριμένο προϊόν. Έτσι, εκτός από το κέρδος του προϊόντος, οι επάνω πωλητές παίρνουν και ποσοστά για τους από κάτω πωλητές που στρατολογούν.

Φωτογραφία: sedenrandy

Μια ειλικρινής επιχείρηση MLM για να είναι επιτυχημένη δίνει ανταμοιβή και για την πώληση του προϊόντος, αλλά και για την στρατολόγηση νέων πωλητών. Εδώ τα πολλά κέρδη θα πάνε σε αυτούς, που μετά από πολύ κόπο και προσπάθεια, δημιούργησαν ένα δίκτυο ανθρώπων από κάτω τους.

Είναι μια επιχειρησιακή τακτική βασισμένη στο εξελικτικό μοντέλο. Κατά μία έννοια είναι ανώτερη του παραδοσιακού μοντέλου, όπου υπάρχουν κάποιοι στην κορυφή, παραμένουν εκεί, και βγάζουν τεράστια κέρδη σε σχέση με τους χαμηλόμισθους υπαλλήλους, οι οποίοι έχουν ελάχιστες προοπτικές ανόδου.

Ίσως στο MLM να είναι βασισμένες οι επιχειρήσεις του μέλλοντος. Ποιος ξέρει; Όσο η διαφήμιση και η έκθεση στα μέσα ενημέρωσης θα γίνονται ακριβότερα, και όσο ο ανταγωνισμός για το μυαλό του πελάτη όλο και πιο δυσκίνητος, η ικανότητα για απευθείας πώληση, φτηνά μέσω ενός MLM συνεχώς αυξανόμενου δικτύου, δεν φαίνεται και άσχημη επιλογή.

Το κλειδί σε κάθε ιό κέρδους είναι να έχει ενσωματωμένο τον Ευαγγελισμό, δηλαδή να μολύνει και άρα να «φέρνει» καινούργιους ανθρώπους. Στο μέλλον, μην εκπλαγείτε αν δείτε π.χ. εταιρίες κινητής τηλεφωνίας να δίνουν εκπτώσεις στους πελάτες τους, εφόσον εκείνοι βάλουν τους φίλους ή την οικογένειά τους να ανοίξουν λογαριασμούς, και σε αυτούς αντίστοιχα το ίδιο προνόμιο. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται ένα δίκτυο απλήρωτων πωλητών με εκθετική αύξηση στους νέους λογαριασμούς μέσω της αυτοαναπαραγωγής. Ίσως της πιο ισχυρής δύναμης στο σύμπαν…

Στο επόμενο άρθρο θα πιάσουμε τους ιούς δύναμης, και θα μιλήσουμε για φοβερά πράγματα όπως σέκτες ή περίεργες λατρείες. Μέχρι τότε να προσέχετε που βάζετε τα λεφτουδάκια σας, και να σκεφτείτε δύο φορές πριν πείτε στους φίλους σας για τον «εύκολο τρόπο να πλουτίσεις», που είδατε στο internet. Τώρα δεν μασάτε από τέτοιες απάτες, έτσι δεν είναι;

 

 

ΛΟΙΠΑ ΜΕΤΑΙΣΘΗΣΙΟΓΟΝΑ
(Βιβλιογραφία και προτεινόμενα αναγνώσματα)

Bulgatz, Joseph. Ponzi Schemes, Invaders from Mars, More Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds (Harmony Books, 1992).
Lynch, Aaron. Thought Contagion: How Belief Spreads Through Society (BasicBooks, 1996).
Wright, Robert. The Moral Animal: Why We Are The Way We Are: The New Science of Evolutionary Psychology (Pantheon, 1994).
Bloom, Howard. The Lucifer Principle: A Scientific Expedition into the Forces of History (Atlantic Monthly Press, 1997).

Παρακείμενα κείμενα #5: Η μουσική και το απών παρόν

Το παν είναι να έχεις παρόν.
Όχι μέλλον. Γιατί αν δεν έχεις παρόν, ότι σχέδια και να κάνεις, δεν θα μπορέσεις ποτέ να τα χαρείς. Χωρίς παρόν, όλοι οι σκοποί της ζωής σου είναι ανούσιοι.

Βέβαια, το παρόν -η ζωή- αντίθετα από εσένα, δεν έχει σκοπό. Είναι κάτι σαν την μουσική. Θεωρείται υψηλό πολιτιστικό επίτευγμα και παρόλα αυτά, δεν εξυπηρετεί τίποτα άλλο, εκτός από την ίδια την ακρόασή της!

Φανταστείτε μία κοινωνία χωρίς καθόλου μουσική. Θα την θεωρούσατε πολιτισμένη; Αν η απάντηση σας είναι «όχι», τι ακριβώς εξυπηρετεί η μουσική;

Κάποιος μπορεί να πει ότι βελτιώνει και «γυμνάζει» το μυαλό και την σκέψη μας.  Μάλλον δεν ακούει σωστά…

Είναι περίεργο πράγμα η μουσική. Πρόκειται για ένα συνδυασμό ήχων, συχνοτήτων και χροιών, ρυθμών και ηχοχρωμάτων που… δεν σημαίνει τίποτα!

Με εξαίρεση βέβαια την λεγόμενη προγραμματική μουσική και συνθέτες όπως ο Musorgsky (“Pictures at an art exhibition”), o Chaikovsky (“1812 Overture”) ή ο Debussy, όπου η μουσική αναπαριστά ή και μιμείται εξωμουσικά στοιχεία. Σε μία σύνθεση προγραμματικής μουσικής δεν είναι απίθανο τα όργανα να μιμούνται τον καλπασμό των αλόγων, τα πολεμικά τύμπανα ή τον ήχο των κυμάτων. Όμως η προγραμματική μουσική είναι μόνο ένα μικρό μέρος της ρομαντικής περιόδου και ακόμα μικρότερο στην συνολική μουσική δημιουργία.

Γιατί η μουσική των υπόλοιπων μεγάλων συνθετών της ανθρωπότητας, όπως του Bach, του Mozart ή του Beethoven απλώς δεν σημαίνει τίποτα! Δεν πάει πουθενά. Δεν κάνει κάτι…!

Αν η μουσική είχε σκοπό, οι γρηγορότερες ορχήστρες θα ήταν και οι καλύτερες. Οι πιο διάσημοι εκτελεστές θα ήταν μόνο αυτοί που παίζουν τα κομμάτια σε αστρονομικές ταχύτητες και fast forward. Οι δε συνθέτες απλώς θα έγραφαν το φινάλε ή ακόμα χειρότερα την τελική συγχορδία. Μπα-μπαμ και τέλος! Η δουλειά έγινε.

Όμως παρότι η μουσική δεν έχει σκοπό, έχει νόημα. Το νόημά της είναι να «σε βάζει στη στιγμή». Τη στιγμή που αρχίζεις να ψιλοκουνιέσαι και να σιγομουρμουρίζεις ένα τραγούδι, η μουσική σε βάζει στο παρόν.

Δεν είναι ένα απόλυτο παρόν. Σε αυτή την περίπτωση, θα άκουγες όλες τις νότες ταυτόχρονα και δεν θα μπορούσες να ξεχωρίσεις την μελωδία. Η μουσική σε βάζει σε ένα διευρυμένο, διηνεκές παρόν.

Έτσι λοιπόν, το κομμάτι που ακούς σε συνεπαίρνει, αντιδράς σωματικά και συναισθηματικά σε αυτό, και δεν σημαίνει τίποτα. Αλλά έτσι κι αλλιώς, τι σημαίνει το δέντρο, το σύννεφο, ο θάμνος;

Η θεωρία της εξέλιξης μας τροφοδότησε με ιδέες ότι τα πλάσματα υπάρχουν για να αναπαράγονται. Τα πουλιά κάνουν αυγά. Όσο πιο πολλά αυγά, τόσο πιο πολλά πουλιά, κ.ο.κ. Όμως και αυτά είναι απόψεις της ζωής, χωρίς νόημα. Γιατί όλα τα πράγματα, τα ζώα, τα φυτά, κτλ δεν σημαίνουν τίποτα.

Οι λέξεις σημαίνουν κάτι. Τα μνημίδια που δείχνουν κάτι άλλο εκτός από τον εαυτό τους. Όμως αν προσκολληθείς πολύ, καταλήγεις σαν κάποιον που σκαρφαλώνει επάνω σε μία οδική πινακίδα, αντί να ακολουθήσει τις οδηγίες της.

Παραδείγματος χάριν, αν πεις «η ζωή μου δεν έχει νόημα», τότε συνδέεις τον εαυτό σου με αυτό το μνημίδιο. Γιατί αυτό κάνουμε! Λέμε «με λένε Μανιτάρη Κάπα» και ταυτοποιούμαστε με λέξεις και φράσεις, με έννοιες, με μνημίδια…

Αλλά το παρόν ουδεμία σχέση έχει με αυτά. Αυτό κάνει η μουσική, εκεί σε βάζει, στο διηνεκές παρόν. Εδώ να πω ότι σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό αυτό κάνει και ο διαλογισμός, αλλά αυτό ίσως το πιάσουμε σε μελλοντικό κείμενο. Προς το παρόν, ας κρατήσουμε ότι η μουσική είναι, πέρα από τα υπόλοιπα, ένας μικρός διαλογισμός.

Τότε είναι που «έχεις κέντρο» και βρίσκεσαι στο αέναο τώρα. Χωρίς κανένα άλλο λόγο, εκτός του ότι το κάνεις. Ακούς μουσική και βρίσκεσαι στο παρόν, χωρίς παρελθόν, μέλλον και χωρίς τα στεγανά των λέξεων. Δεν ακούς για «να εξασκήσεις τον εγκέφαλό σου» (παρόλο που και αυτό συμβαίνει) και δεν την θεωρείς άσκηση αυτοβελτίωσης. Δεν ακούς μουσική επειδή «είναι καλό για σένα». Ακούς μουσική, επειδή καταλαβαίνεις…

Κατά τα άλλα, η νευτώνεια μηχανική πατώντας επάνω στην ελληνική φιλοσοφία, μας δίδαξε ότι η Φύση είναι ένα παιχνίδι μπιλιάρδου. Χώρισε τον χρόνο σε μικρά κομματάκια και μελέτησε την κίνηση των σωμάτων. Όμως εδώ υπάρχει ένα κρυμμένο πρόβλημα. Όταν δημιουργούμε το μνημίδιο του κομμένου-σε-κομματάκια χρόνου, μετά ξεχνάμε ότι το κάναμε.

Αναρωτιόμαστε «πώς αυτό εδώ πήγε εκεί;» κι ύστερα απαντάμε «είναι επειδή εκείνο έκανε το άλλο στο προηγούμενο κομματάκι του χρόνου». Έτσι κάνουμε ένα μόνιμο διαχωρισμό που ουσιαστικά δεν υπάρχει.

Είναι όπως όταν βάζουμε ονόματα σε διπλανά βουνά για να τα ξεχωρίσουμε, ή τα ονόματα που δίνουμε από γειτονιά σε γειτονιά. Ο διαχωρισμός δεν είναι πραγματικός και υφίσταται μόνο στο μυαλό μας.

Φαντάσου μία γάτα να προχωρά. Ποιος κινεί ποιον, το κεφάλι την ουρά ή η ουρά το κεφάλι; Ολόκληρη η γάτα προχωρά! Όταν κινείται ένα φίδι, ποια πλευρά κινείται πρώτη; Καμία και όλες μαζί: το φίδι κινείται ολόκληρο. Όλα πάνε μαζί.

Όμως αν βλέπεις τον εαυτό σου σαν μια μπάλα σε έναν αέρα από κομματάκια χρόνου, τότε θα ζεις την τροχιά που έχει προβλεφθεί. Αν το πιστέψεις, το νιώθεις κιόλας. Αυτό μας συμβαίνει.

Ζούμε εκτός του τώρα, αφήνοντας πίσω μας παρελθόν. Ας κάνουμε μια μικρή παύση από όλο αυτό. Ας ζήσουμε για λίγο το πλήρες, διηνεκές παρόν μας. Εν ανάγκη, ας ακούσουμε και λίγο μουσική. Ποιον δίσκο να βάλω;

 

 

Πώς να χακάρεις ένα μυαλό #24: Ακόμα περισσότερη θρησκεία (και λίγο επιστήμη)

 

Νιώθω την ανάγκη να γράψω ένα τελευταίο άρθρο σχετικά με την θρησκεία.
Ο λόγος είναι ότι τα δύο προηγούμενα άρθρα ίσως άφησαν κάποια ερωτηματικά, και αρκετό χώρο για παρανοήσεις. Βάλε λίγο και την ανάγκη του καθενός να διαβάζει ότι «θέλει» να διαβάσει (βλ. να επιβεβαιώνει την κοσμοθεωρία του), και ορίστε το λάδι σε μια ανούσια φωτιά που ποτέ δεν είχα σκοπό να θρέψω.

Μιλώ για τον άσβεστο πόλεμο μεταξύ άθεων και ένθεων, κάτι που έχω πιάσει και στο παρελθόν εκτός αυτή της σειράς άρθρων. Σε αυτόν τον πόλεμο, αρκετοί ίσως δουν στα προηγούμενα άρθρα, επιχειρήματα εναντίον της θρησκευτικής πίστης ή ενός πιο πνευματικού τρόπου ζωής. Σήμερα επανέρχομαι για να επαναφέρω την ισορροπία, και να δείξω το όποιο λάθος υπάρχει σε τέτοιου είδους ρηχά συμπεράσματα.

Γιατί παρόλο που η μνημιδιακή ψυχολογία (memetics) κάνει πάρα πολύ καλή δουλειά στο να δείξει πως εμφανίστηκαν οι θρησκείες και πως μεταδίδονται, δεν λέει πουθενά ότι αυτό είναι κατ’ ανάγκη κακό πράγμα! Αντιθέτως, όπως θα δείξω παρακάτω, τα μνημίδια μπορεί να είναι το εργαλείο που θα συμβιβάσει το χάσμα αιώνων μεταξύ θρησκείας και επιστήμης.

Το χάσμα αυτό είναι τόσο παλιό, όσο και η επιστήμη η ίδια, και ξεκινά με την δημιουργία της. Από πολύ νωρίς, οι επιστημονικές ανακαλύψεις κοντραρίστηκαν με τα θρησκευτικά κηρύγματα και διδαχές. Ίσως για αυτό, όλο και περισσότεροι άνθρωποι δεν καταλαβαίνουν το γιατί να πιστέψεις κάτι που είναι προφανώς αναληθές ή, εδώ που τα λέμε, γιατί να πιστέψεις οτιδήποτε για να κατανοήσεις πώς δουλεύει το σύμπαν. Έτσι οι περισσότεροι ευφυείς και μορφωμένοι άνθρωποι «διαλέγουν ομάδα» και πάνε σε μία από τις παρακάτω κατηγορίες.

Φωτογραφία: monkeywrenchgirl

Στην πρώτη κατηγορία έχουμε τους άθεους. Αυτοί δεν μασάνε από φανταστικές ιστορίες και παραμυθάκια του τύπου διαχωρισμό θαλασσών, πολλαπλασιασμό ψωμιών, νεκραναστάσεις, παρθενογενέσεις, κλπ. Είναι οι άνθρωποι που θα σου πουν ότι δεν υπάρχει Θεός, και πιστεύουν μόνο σε ότι έχει αποδειχθεί επιστημονικά.

Στην δεύτερη κατηγορία, θα βρεις τους συνειδητοποιημένους ένθεους, τους ανθρώπους που ακολουθούν μία θρησκεία και εκλογικεύουν την «αλήθεια» τέτοιων ιστοριών, εκλαμβάνοντας τες ως αλληγορικούς μύθους παρά ως απόλυτες αλήθειες. Είναι οι άνθρωποι που πιστεύουν σε μια ανώτερη οντότητα, και θα σου μιλήσουν για την σοφία και την δύναμη που πήραν μέσα από την πίστη τους. Εδώ εμφανίζεται και το αδιέξοδο.

Φωτογραφία: Onytgvx

Γιατί αυτοί οι πιστοί ΞΕΡΟΥΝ ότι έχουν όφελος από την πίστη τους. Το βλέπουν στη ζωή τους. Από την άλλη μεριά, οι άθεοι ΞΕΡΟΥΝ ότι έχουν δίκιο. Ο τρόπος που δουλεύει ο κόσμος αποδεικνύει ότι όλα αυτά είναι παραμύθια, οπότε γιατί να πιστέψεις οτιδήποτε;

Έτσι έχουμε δύο ομάδες ανθρώπων, την μία απέναντι στην άλλη, να φωνάζουν και να χειρονομούν και να γυρνούν τις πλάτες και ποτέ να μην κάνουν το βήμα προς τους απέναντι. Πού είναι λοιπόν η γέφυρα;

Αν ρωτήσεις κάποιον βαθιά θρησκευόμενο για την ζωή του, θα σου πει με διάφορα λόγια και φράσεις ότι την έχει αφιερώσει στον Θεό. Τι σημαίνει αυτό;

Σε μια πρώτη ανάγνωση σημαίνει ότι έχει θέσει στον εαυτό του ένα ξεκάθαρο σκοπό, κάτι που οι περισσότεροι άθεοι υπολείπονται. Από την δικιά τους μεριά, και σύμφωνα πάντα με την λογική και επιστημονική σκέψη, λυπούνται τους ανθρώπους που αφιερώνουν τη ζωή τους σε έναν θεό που δεν υπάρχει. Αλλά και στην άλλη πλευρά, οι πιστοί λυπούνται τους άθεους που δεν μπορούν να δουν το μεγαλείο του Θεού.

Συνήθως οι άθεοι κατηγορούν τους πιστούς για υπερβολική πίστη. Πίστη χωρίς αποδείξεις ή ακόμα και παρά τις αποδείξεις που υποδεικνύουν το αντίθετο. Φέρνουν ως παραδείγματα τις σταυροφορίες ή την ιερά εξέταση για να αποδείξουν το πόσο καταστροφική είναι η θρησκεία. Παράξενο πράγμα για επιστημονικά σκεπτόμενους ανθρώπους, που θα έπρεπε να γνωρίζουν ότι μια θεωρία δεν αποδεικνύεται από ένα-δύο αρνητικά παραδείγματα, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν τόσα θετικά από ανθρώπους που τα δημιούργησαν εξαιτίας της θρησκείας.

Φωτογραφία: Oo-Calina

Να δούμε μερικά; Αγιά Σοφιά, Καπέλα Σιστίνα, το μεγαλύτερο μέρος της μουσικής του Bach, ο μυστικός δείπνος του Da Vinci είναι κάποια πρόχειρα που θυμάμαι τώρα. Τα συσσίτια αστέγων ανά τον κόσμο είναι πολύ πιο αποδοτικά από αντίστοιχες κυβερνητικές δράσεις (αν υπάρχουν). Ακόμα και στην ελληνική επανάσταση, η θρησκεία έπαιξε σημαντικό ρόλο στο ηθικό των εξεγερμένων και στη συνοχή τους κάτω από ενιαία εθνική ταυτότητα. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι η θρησκεία δεν έχει κατ’ ανάγκη αρνητικά αποτελέσματα, παρόλο που μια μερίδα του κόσμου (θέλει να) το βλέπει έτσι…

Φυσικά, ο λόγος που λειτουργεί η θρησκεία δεν είναι επειδή οι πιστοί αποκτούν τίποτα μαγικές, μεταφυσικές υπερδυνάμεις, αλλά επειδή αποκτούν ένα σκοπό, ο οποίος τους κάνει να καταφέρνουν πράγματα που δεν θα μπορούσαν αλλιώς.

Η ιδεόσφαιρά σου, όλα τα πιστεύω και οι ιδέες που έχεις, είναι κάτι σαν την RAM του υπολογιστή, στην οποία φορτώνονται τα διάφορα προγράμματα. Αυτά τα προγράμματα προγραμματίζουν τον υπολογιστή να κάνει διάφορες δουλειές. Το ίδιο πράγμα κάνουν και τα μνημίδια στο μυαλό σου, και κατ’ επέκταση σε σένα.

Έτσι λοιπόν, αν προγραμματίσεις τον εαυτό σου με την ιδέα ότι η ζωή είναι ανούσια, άσκοπη και τυχαία, το πιο πιθανό είναι ότι θα ζήσεις μία ανούσια, άσκοπη και τυχαία ζωή. Αν από την άλλη τον προγραμματίσεις με ένα σκοπό, το πιθανότερο είναι ότι θα τον εκπληρώσεις. Στην χειρότερη περίπτωση θα πεθάνεις προσπαθώντας, με μια ζωή που θα σε έχει αποζημιώσει ήδη.

Φωτογραφία: StillWaving

Το κλειδί για την επιτυχία της θρησκείας είναι το μνημίδιο στρατηγικής του Να έχεις σκοπό στη ζωή. Για αυτό «δουλεύει» η θρησκεία και δεν έχει να κάνει ούτε με αγγέλους και δαίμονες, ούτε με το πώς δημιουργήθηκε ή το πώς μεταδίδεται.

Τώρα αν η ένστασή σου είναι ότι για να επωφεληθείς αυτού χρειάζεται να καταπιείς ένα σωρό παραμύθια και παλαβομάρες, δεν σε αδικώ. Όμως μην είσαι ούτε εσύ σίγουρος ή σίγουρη ότι η δικιά σου κοσμοθεωρία είναι ακριβής και πλήρης. Η ίδια η επιστήμη συνεχώς αναθεωρεί τις απόψεις της, και ποτέ δεν θα σταματήσει (και δεν πρέπει) να το κάνει. Πάντα θα υπάρχει κάτι καινούργιο να μάθουμε.

Είναι πικρή η διαπίστωση, αλλά όλοι ζούμε με κάποιο ποσοστό ψευδαισθήσεων. Ίσως τελικά το κόλπο είναι να διαλέξεις τις σωστές ψευδαισθήσεις που θα σε πάνε εκεί που θέλεις να πας. Αυτό άλλωστε είναι και το ζητούμενο, έτσι δεν είναι;

 

ΛΟΙΠΑ ΜΕΤΑΙΣΘΗΣΙΟΓΟΝΑ
(Βιβλιογραφία και προτεινόμενα αναγνώσματα)

Frankl, Viktor. Man’s Search for Meaning (Washington Square Press, 1984).
Post, Steven Garrand, Underwood, Lyn G. Altruism and Altruistic Love: Science, Philosophy & Religion in Dialogue (Oxford University Press, 2002).
Brodie, Richard. Getting Past OK: A Straightforward Guide to Having a Fantastic Life (Warner Books, 1995).

Πώς να χακάρεις ένα μυαλό #23: Κι άλλη θρησκεία

 

Γιατί οι θρησκείες επιβιώνουν τόσους και τόσους αιώνες;
Γιατί μετά από τόσο αντίλογο εξακολουθούν να έχουν δισεκατομμύρια οπαδούς -από ευκαιριακούς πιστούς των γιορτινών περιόδων μέχρι τζιχαντιστές που είναι έτοιμοι να θυσιάσουν τη ζωή τους- ανά τον κόσμο; Τι είναι αυτό που κάνει τις θρησκείες τόσο ισχυρές;

Σίγουρα όχι η κάθε είδους «αλήθεια», όπως είπαμε και στο προηγούμενο άρθρο. Εκεί έκανα την υπόθεση ότι η θρησκεία δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα πανίσχυρο μνημιδιακό σύμπλεγμά, ένας πανίσχυρος πολιτισμικός ιός, που δύσκολα θα φύγει από το παρασκήνιο. Άλλωστε επιβίωσε χιλιάδες χρόνια και ταυτόχρονα εξελίσσονταν για να γίνει όλο και πιο δυνατός, πιο αποδοτικός, πιο επιτυχημένος. Όπως σας υποσχέθηκα, σήμερα θα αναλύσουμε το γονιδίωμα αυτού του ιού: τα μνημίδια που τον απαρτίζουν.

Αυτά έρχονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες. Για αρχή ας πάρουμε τα δομικά μνημίδια, εκείνα που είναι επιτυχημένα μόνο και μόνο εξαιτίας των μνημιδιακών νόμων για την αναπαραγωγή και επιβίωση. Ποια είναι αυτά; Ας δούμε…

Φωτογραφία: applefight

Πρώτα από όλα έχουμε το μνημίδιο της Παράδοσης. Ένα μνημίδιο στρατηγικής του τύπου «κάνε αυτό και μετάδωσε το και στις επόμενες γενιές». Η Παράδοση σε προγραμματίζει για επανάληψη και μαζί της κουβαλά και τα υπόλοιπα μνημίδια της θρησκείας.

Από τις αρχαίες θρησκείες και ναούς ως τα μοναστήρια του Αγίου Όρους, κι από ανατολίτικα τελετουργικά και έθιμα μέχρι τα Χριστούγεννα και το Ραμαζάνι, η Παράδοση είναι πανταχού παρούσα. Βέβαια, αν το καλοσκεφτείς, η κάθε παράδοση δεν κρατείται επειδή η εκάστοτε θρησκεία είναι η «αληθινή». Εδώ το αίτιο και το αιτιατό αντιστρέφονται. Η θρησκεία θεωρείται «αληθινή», ΕΠΕΙΔΗ η παράδοση κρατείται.

Είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους επιβίωσαν οι θρησκείες. Κάπου και κάποτε ενσωμάτωσαν παραδόσεις, ακριβώς επειδή με αυτό τον τρόπο είχαν περισσότερες πιθανότητες για επιβίωση και αναπαραγωγή.

Φωτογραφία: DrewHopper

Στη συνέχεια έχουμε τον Ευαγγελισμό, δηλαδή τον προσηλυτισμό σε όλο του το φάσμα. Ένα μνημίδιο στρατηγικής που ουρλιάζει «εξάπλωσέ με και σε άλλους». Ένα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι δεν έχουν όλες οι θρησκείες το ίδιο επίπεδο προσηλυτισμού. Δεν χτυπούν όλες οι θρησκείες τα κουδούνια για να μας μιλήσουν για τους σωτήρες τους, ούτε μοιράζουν όλες φυλλάδια στο δρόμο. Όμως δεν θα βρεις ούτε μία που δεν το κάνει στα παιδιά της. Ως εκ τούτου ο Ευαγγελισμός δουλεύει καλύτερα σε συνεργασία με το μνημίδιο «κάνε πολλά παιδιά», κάτι που βλέπουμε π.χ. στην καθολική εκκλησία ή τους μορμόνους.

Αυτός είναι ένας άλλος λόγος του γιατί η θρησκεία είναι επιτυχημένη. Επειδή ενσωμάτωσε κάποια στιγμή τον Ευαγγελισμό, ο οποίος φυσικά είναι άσχετος με το «ευ ζην» που προσφέρει η κάθε θρησκεία. Γιατί μια θρησκεία που θα πρόσφερε την δυνατότητα μιας πολύ πλήρους και ευτυχισμένης ζωής, αλλά υπολείπονταν αυτού, δεν θα ήταν επιτυχημένη στην αναπαραγωγή και οι πιθανότητες θα ήταν εναντίον της.

Στη συνέχεια έχουμε το «να βγάζει νόημα», την εύκολη Κατανόηση. Όπως έχω πει και σε παλιότερο άρθρο, μνημίδια που είναι εύκολα κατανοητά έχουν πολύ περισσότερες πιθανότητες επιβίωσης μόνο και μόνο εξαιτίας του τρόπου λειτουργίας του ανθρώπινου μυαλού.

Έτσι λοιπόν θρησκείες που προσφέρουν έτοιμες και απλές απαντήσεις είναι πιο δημοφιλείς και επιτυχημένες από άλλες που σε προτρέπουν να ανακαλύψεις μόνος σου, π.χ. Ζεν. Εννοείται ότι οι απαντήσεις που δίνονται δεν χρειάζεται να είναι αλήθεια -και μπορείτε να ρωτήσετε τον Άγιο Βασίλη για επιβεβαίωση-, όσο είναι απλές και κατανοητές.

Τελευταίο από τα δομικά μνημίδια μιας θρησκείας είναι η Επανάληψη. Τα διάφορα τελετουργικά σε τακτά χρονικά διαστήματα είναι συνυφασμένα με την πρακτική κάθε δόγματος. Σου θυμίζω πρόχειρα τον κυριακάτικο εκκλησιασμό ή την καθημερινή προσευχή στο σχολείο. Γιατί όσο περισσότερο επαναλαμβάνεις μια ιδέα ή μια πράξη, τόσο πιο άνετα νιώθεις με αυτή και τόσο πιο δύσκολα αναρωτιέσαι. Σιγά-σιγά ιδρυματοποιείσαι σε αυτή, δηλαδή προγραμματίζεσαι. Οι θρησκείες εξελίχθηκαν να έχουν αυτό που θα σου πει κάθε καλός συνθέτης λαϊκών επιτυχιών: η επανάληψη πουλάει.

Παράδοση, Ευαγγελισμός, εύκολη Κατανόηση και Επανάληψη. Τόσο ισχυρά μνημίδια που η θρησκεία θα τα κατάφερνε και μόνο με αυτά. Όμως η εξέλιξη δεν σταμάτησε εκεί. Στην πορεία άρχισε να ενσωματώνει μνημίδια που ήταν επιτυχημένα απλώς και μόνο επειδή πατούσαν τα κουμπιά μας, δηλαδή μνημίδια που κέρδιζαν την προσοχή εκμεταλλευόμενα την ανθρώπινη φύση. Οι τακτικοί αναγνώστες αυτού του blog ίσως και να μπορούν να τα μαντέψουν…

Ξεκινάμε με το φαγητό. Καλά διάβασες, Φαγητό! Οι νηστείες και τα γιορτινά τραπέζια πατούν με τον καλύτερο τρόπο ένα από τα βασικά βιολογικά κουμπιά μας. Τα επικά τραπεζώματα και οι ιδιαίτεροι ανά περίσταση μεζέδες είναι ελκυστικά μνημίδια για όλους. Όσο για τις νηστείες, αυτές δημιουργούν γνωστική δυσαρμονία, η οποία ενισχύει τα μνημίδια για τα οποία νήστευες. Το πασχαλινό τραπέζι μετά από 40-ήμερη νηστεία είναι η καλύτερη ανταμοιβή, η οποία σου προσφέρεται επειδή ήσουν καλός πιστός ή πιστή, και τα κατάφερες!

Φωτογραφία: stoper

Δεύτερο βιολογικό κουμπί: το Σεξ. Σπάνια κάποια θρησκεία δεν έχει να πει κάτι για αυτό. Όμως για να είναι δραστικό συστατικό, το Σεξ θα πρέπει να είναι δεμένο με το υπόλοιπο σύστημα. Υπάρχουν διάφοροι τρόποι για να γίνει αυτό, από τον μονογαμικό γάμο μέχρι τις πόρνες των ναών στην αρχαία Ρώμη, και από τον ελεύθερο έρωτα των Rajneesh ως τα χριστιανικά κείμενα για το πώς και πότε πρέπει να γίνεται για να μην αποτελεί αμαρτία.

Τρίτο βιολογικό κουμπί, ο Φόβος, οπότε ας περάσουμε στο μνημίδιο της Ασφάλειας. Οι περισσότερες θρησκείες βασίζονται σε αυτό, είτε είναι ο φόβος του Θεού, είτε κάποιου είδους εξοστρακισμός από την κοινωνία. Ένα πολύ σημαντικό στοιχείο των περισσότερων συστημάτων πίστης είναι να δημιουργούν τεχνητούς κινδύνους και στη συνέχεια να προσφέρουν καταφύγιο από αυτούς (στην περίπτωση της κοινωνικής απομόνωσης, δεν είναι καν τεχνητός). Το να ζεις κάτω από την σκέπη του εκάστοτε θρησκευτικού συστήματος είναι η σωτηρία και η πολυπόθητη ασφάλεια.

Στη συνέχεια έχουμε το πρωταρχικό μνημίδιο της Κρίσης. Κάθε θρησκεία θα προσφέρει «καταφύγιο» σε περιόδους κρίσης -με το μνημιδιακό αζημίωτο-, ανεξάρτητα του πόσο ικανή είναι να το κάνει. Ένα πρόσφατο παράδειγμα είναι διάφοροι μητροπολίτες στους μήνες του κορονοϊού, οι οποίοι ισχυρίστηκαν όχι μόνο ότι δεν κολλάει με την Θεία Κοινωνία, αλλά και το ότι η Θεία Κοινωνία αποτελεί και το (κυριολεκτικό) φάρμακο και ασπίδα για τον Covid-19.

Φωτογραφία: kevron2001

Περνάω στο πρωταρχικό μνημίδιο του Προβλήματος, το οποίο είναι ιδιαίτερα ισχυρό σε έξυπνους, μορφωμένους ανθρώπους. Πρόκειται για την ιδέα ότι μια μυστηριώδης, πανάρχαιη γνώση θα αποκτηθεί μέσα από την μελέτη και επίλυση προβλημάτων στο πλαίσιο της ζωής του πιστού. Το Ζεν και το Τάο αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα. Στο χριστιανισμό υπάρχουν τόσα πολλά κείμενα που θα χρειάζονταν δύο ζωές για να τα διαβάσεις όλα. Όμως για αρκετούς ανθρώπους, η μελέτη είναι σημαντικό κομμάτι της ζωής τους. Έτσι, διαβάζουν και ξαναδιαβάζουν τη Βίβλο και άλλα ιερά κείμενα, πιστεύοντας ότι είναι γραμμένα απευθείας από τον Θεό, και θεωρώντας ότι θα λάβουν κάποιου είδους θεϊκή φώτιση, αν τελικά καταλάβουν κάτι παραπάνω.

Τελευταίο έχουμε το κουμπί του Να ανήκεις κάπου. Οι περισσότεροι άνθρωποι είναι ευαίσθητοι σε αυτό και θέλουν να ανήκουν σε κάποια ομάδα. Για πολλούς μοναχικούς ανθρώπους από μόνο του θα ήταν αρκετό, αρκεί η θρησκεία να προσέφερε τακτικές συναντήσεις και ευκαιρίες για κοινωνικοποίηση.

Πάει και αυτό! Τα μνημίδια που τραβούν την προσοχή μας: η Ασφάλεια, η Κρίση, το Φαγητό, το Σεξ, το Πρόβλημα και το Να ανήκεις κάπου, που μαζί με τα δομικά μνημίδια, που είδαμε πιο πάνω, βρίσκονται στον πυρήνα κάθε θρησκείας. Είναι επίσης ο λόγος που οι θρησκείες επιβίωσαν τόσα χρόνια και πιθανόν να επιβιώσουν άλλα τόσα…

Για να αποφύγω τις παρεξηγήσεις, θέλω να πω κάτι τελευταίο. Η ανάλυση που προηγήθηκε ήταν καθαρά φαινοτυπική. Όμως το να ξέρεις το πώς δουλεύει κάτι, δεν το κάνει απαραίτητα λάθος, όπως το να μην ξέρεις, δεν το κάνει απαραίτητα σωστό. Τελικά, είναι θέμα επιλογής, έτσι δεν είναι;

 

ΛΟΙΠΑ ΜΕΤΑΙΣΘΗΣΙΟΓΟΝΑ
(Βιβλιογραφία και προτεινόμενα αναγνώσματα)
Balkin J. M. Cultural Software: A Theory of Ideology (Yale University Press, 1998).
Lynch, Aaron. Thought Contagion: How Belief Spreads Through Society (Basic Books, 1996).
Post, Steven Garrand, Underwood, Lyn G. Altruism and Altruistic Love: Science, Philosophy & Religion in Dialogue (Oxford University Press, 2002).
Frankl, Viktor. Man’s Search for Meaning (Washington Square Press, 1984).